Makka

Makka (arabça: مكّة المكرمة, Makkah al-Mukarramah) — Saudiya Arabistoni ğarbidagi şahar, musulmonlar uçun muqaddas hisoblanadi. Şaharda haj qilinadigan Ka'ba joylaşgan.

Makkaning asos solingan yili noma'lum. Uzoq vaqt Zamzam buloği atrofida aholi turar joylari paydo bölgan deyiladi. Islom rivoyatlariga köra, şaharning boşlanişi Odamato, Ibrohim, Hojar va Ismoil nomlari bilan boğlanadi. Ptolemey tilga olgan «Makoraba» Makka ekani haqidagi fikr mavjud, biroq rusça va inglizça manbalarda bu fikr munozarali, ayrim olimlar uni rad etişi qayd etilgan.

Islomdan oldin Ka'ba arab qabilalarining ziyoratgohi bölgan, unda qabila xudolarining sanamlari saqlangan. Manbalarga köra, 5-asr örtalarida (inglizça manbada 5-asrda) şahar qurayş qabilasi qöliga ötgan. Qurayş qabilasi savdo bilan şuğullangan. Muhammad payğambar Makkada tuğilgan; tuğilgan yili özbekça Vikipediyada 571, rusça Vikipediyada 570 deb berilgan. 610-yilda u Hiro toğida birinçi vahiy kelganini e'lon qilgan. 622-yilda musulmon jamoasi Yasrib (Madina)ga köçib ötgan (hijra), 630-yilda esa Makka musulmonlar qöliga ötgan. Rusça Vikipediyaga köra, şahar jangsiz taslim bölgan.

Umaviylar davrida (661—750) şahar qiyofasi özgargan. Keyinçalik Makka Fotimiylar, Ayyubiylar va mamluklar, 1517-yildan Usmonlilar tasarrufiga ötgan. 1916-yildan Hijoz qirolligi poytaxti bölgan. 1924-yilda Ibn Sa'ud qöşinlari Makkani egallagan (inglizça Vikipediyada Hijozning bosib olinişi 1925-yil deb körsatilgan). 1932-yilda davlat Saudiya Arabistoni nomini olgan.

Şahar Saudiya Arabistonining ğarbida, Hijoz viloyatida joylaşgan. Qizil dengizdan uzoqligi özbekça Vikipediyada 70 km, rusça Vikipediyada taxminan 80 km deb berilgan; inglizça Vikipediyada Qizil dengizdagi Jiddadan 70 km içkarida deyiladi. Dengiz sathidan balandligi rusça Vikipediyada 227 m, inglizçasida 277 m deb keltirilgan. Şahar toğlar orasidagi vodiyda joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, umumiy maydoni 1200 km² dan ortiq. Iqlimi tropik çöl iqlimi bölib, mamlakatning eng issiq şaharlaridan biri hisoblanadi; mutlaq maksimum +51,4 °C.

Özbekça Vikipediyaga köra, 2023-yilda aholisi taxminan 2,15 million kişi. Inglizça Vikipediyada 2022-yilda aglomeratsiya aholisi 2,4 million deyilgan. Aholi soni böyiça Ar-Riyod va Jiddadan keyin uçinçi örinda. Inglizça Vikipediyaga köra, aholining taxminan 44,5 foizi Saudiya fuqarolari, 55,5 foizi boşqa mamlakatlardan kelgan musulmonlar. Haj paytida aholi soni uç baravardan köproq oşadi. Musulmon bölmaganlarning şaharga kirişi taqiqlangan.

Makka aholisi asosan hajga kelganlarga xizmat körsatadi, ihrom, tasbeh, atir, Zamzam suvi uçun idişlar kabi diniy buyumlar tayyorlaydi. Gilam töqiş korxonalari va ustaxonalar bor. Makka savdo va avtomobil yöllari tuguni bölib, Ar-Riyod, Madina va Jidda bilan boğlangan. 2010-yil 13-noyabrda mamlakatdagi birinçi yer usti metro oçilgan.

Şaharning markazida Al-Masjid al-Haram joylaşgan, uning hovlisida Ka'ba bor; Ka'ba barça musulmonlar uçun namoz yönalişi (qibla). Hiro ğori Nur toğida joylaşgan; musulmonlar Qur'on şu yerda birinçi nozil bölgan deb hisoblaydi. Mina vodiysida ziyoratçilarning dunyodagi eng yirik çodirlar şaharçasi taşkil etilgan. 2012-yilda Abrodj al-Bayt minoralar majmuasi qurilişi yakunlangan; uning Qirollik soat minorasi dunyoda balandligi böyiça törtinçi bino. Şaharda Umm al-Quro universiteti (1981) bor. Makka Qur'onda «Bakka» va «Umm ul-Qurro» nomlari bilan ham keltirilgan.