Malavi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 121–124-b. — ziyouz.com
Malavi (Malawi), Malavi Respublikasi (Republic of Malawi) — Şarqiy Afrikadagi davlat. Mayd. 118,5 ming km2. Aholisi 10,5 mln. kişi (2001). Poytaxti — Lilongve ş. Ma'muriy jihatdan 3 viloyat (region)ga bölinadi.
Davlat tuzumi. M. — respublika. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlikka kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1995 y. 17 mayda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (1994 y.dan Bakili Muluzi), u umumiy ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi, faqat bir marta qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy majlis, ijroiya hokimiyatni esa prezident b-n hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. M. hududining köp qismini 3 ming m gaça balandlikdagi yassitoğlik egallaydi. Mulanje massivi deb atalgan yassitoğlik çuqur botiqlik sari tik tuşib boradi, uning tubida Nyasa köli joylaşgan. Toşkömir, boksit, apatit konlari bor. Niobiy rudasi, berilliy, oltin, grafit, asbest, qalay, titan, stronsiy, muskovitli mayda konlar ma'lum. Iqlimi — ekvatorial, mussonli: yozi seryoğin (noyab.dan apr.gaça), qişi quruq. Eng iliq oyi (noyab.)ning örtaça t-rasi balandliklarda 20—30°, past joylarda 27° gaça, eng salqin oyi (iyul) ning t-rasi 14— 19°. Örtaça yillik yoğin 750—1500 mm. Nyasa kölidan oqib çiqadigan Şire (Zambezi irmoği) daryosi dare va köl tarmoqlarining asosini taşkil qiladi. Jan.-şarqda kattagina Şirva şör köli joylaşgan. Şim.dagi toqqa xos qizil tuproqlarda mavsumli nam tropik örmonlar, qolgan joylarda, jigarrangqizil lateritli tuproklarda kserofit tropik örmonlar, baobab aralaş akatsiya savannalari, palma aralaş park savannalari usadi. Dare vodiylarida silsilali örmonlar mavjud. Fil, buyvol, karkidon, har xil kiyiklar, zebra,
jirafa, arslon, qoplon, gepard, çi-yaböri, sirtlon kabilar yaşaydi. Hayvonot dunyosini köriqlaş maqsadida Nika, Livande, Lengve, Kasungu milliy boğlari taşkil etilgan.
Aholisi, asosan, bantu xalqlarining şarqiy guruhiga mansub. Markaziy r-nlarda malavi, jan.da makua, lomve, vayao, suaxili va b. xalqlar yaşaydi. Aholining yarmiga yaqini mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi, 40% xristian va 10% musulmon. Çiçe-va (malavi) va ingliz tillari — rasmiy. Aholining 9% şaharlarda istiqomat qiladi. Yirik şaharlari: Blaktayrlimbe, Zomba, Lilongve.
Tarixi. M.da qadimdan bantu tili guruhiga mansub qabilalar yaşaydi. 15-a. oxirlarida Nyasa kuli atrofida Malavi kabila uyuşmalari yuzaga kelgan. 19-a. ning 2-çoragida M. xududiga jan.dan ngoni, jan.-şarkdan va Mozambikdan vayao qabilalari kelib joylaşgan. 19-a. ning 60-y.laridan yevro-paliklar kela boşladi. 1891 y.da M. Angliyaning Nyasalend protektorati deb e'lon qilindi. Mamlakat Angliyaning boşqa mustamlakalariga işçi yetkazib beradigan makonga aylantirildi. 1915 y. mustamlakaçilarga qarşi qözğolon kötarildi. Garçi u bostirilsada, milliy ozodlik harakati davom etdi. Ayniqsa, 2-jahon uruşi yillari va uruşdan keyingi davrda milliy harakat kuçaydi.
1944 y. M.da dastlabki siyosiy taşkilot — Nyasalend Afrika kongressi (NAK) tuzildi. U tub aholining ijtimoiy huquklarini kengaytirişni öz oldiga maqsad qilib qöydi. 50-y.lar boşlarida NAK Markaziy Afrika mamlakatlaridagi milliy ozodlik kuraşini boşqardi. Rodeziya va Nyasalend federatsiyasi tuzilgaç (1953), bu federatsiyani tarqatiş va Nyasalendga mustaqillik berişni talab qildi. Milliy ozodlik harakati 1959 y. qözğolonga aylandi. Mustamlaka hokimiyati qözğolonni şafqatsizlik b-n bostirdi, rahbarlarini konslagerlarga jönatdi. Lekin milliy ozodlik harakatini tuxtata olmadi. 1959 y. NAK örniga M. kongressi partiyasi tuzildi. 1961 y. mustamlakaçilar yon berişga majbur böldi. M.da konstitutsiya joriy qilinib, barça nyasalendliklarga saylov huquqi berildi. 1961 y. saylovda qonun çiqaruvçi kengaşdagi köpçilik örinni M. kongressi partiyasi oldi. 1963 y. Rodeziya va Nyasalend federatsiyasi tarqatib yuborildi. 1964 y. 6 iyuldan Nyasalend Malavi nomi b-n mustaqil davlat böldi. 1966 y.iyudsa M. Respublikasi e'lon qilindi. 1971 y.dan 1994 y.gaça M.dagi birdan bir siyosiy partiya — M. kongressi parti-yasining raisi Xastings Kamuzu Banda M. prezidenti buldi. 1994 y. 17 mayda mamlakat tarixida birinçi marta kup partiyali asosda prezident va parlament saylovi ötkazildi. Birlaşgan demokratik front partiyasining raisi Bakili Muluzi prezident lavozimiga saylandi. M. — 1964 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 6 iyul — Mustakillik kuni (1964).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. M. kongressi partiyasi, 1959 y.da tuzilgan; Birlaşgan demokratik front partiyasi, 1993 y.da taşkil etilgan; Demokratiya uçun alyans siyosiy uyuşmasi, 1992 y.da asos solingan. M. kasaba uyuşmalari kongressi, 1964 y. taşkil etilgan.
Xöjaligi. M. — iqtisodiy jihatdan qoloq agrar mamlakat. Yalpi içki maqsulotda q.h.ning uluşi 28%, sanoatning uluşi 14,5%. Iqtisodiyotning negizi — q.x. Jami q.x. mahsulotining 85%ni mayda dehqon xöjaliklari yetiştiradi. Çoy, tamaki, yer yonğoq, şakarqamiş, paxta, tung, kauçuk, içki ehtiyoj uçun makkajöxori, oq jöxori, tariq, şoli, maniok, kartoşka ekiladi. Çorvaçiligi suyet rivojlangan. Qoramol, qöy, eçki, çöçqa boqiladi. Köl va daryolarda baliq ovlanadi.
Sanoat, asosan, q.x. xom aşyosini qayta işlaş korxonalaridan iborat. Sement, qand z-dlari, tamaki, töqimaçilik, paxta tozalaş, tikuv f-kalari, hunarmandçilik ustaxonalari bor. Örmon xöjaligida qurilişbop yoğoç tayyorlanadi. Yiliga 414 mln. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi. Transporti unçalik rivojlanmagan. T.y. uz. — 789 km, avtomobil yöllari uz. — 11,4 ming km, şundan 2,8 ming km asfaltlangan. Lilongve va Çilena ş.larida xalqaro aeroportlar bor. M. çetga tamaki, çoy, qand-şakar, qimmatbaho yoğoç, yer yonğoq, jun, teri, tung moyi, paxta sotadi, çetdan oziq-ovqat, qora va rangli metall, neft mahsulotlari, gazlama sotib oladi. Taşki savdodagi asosiy mijozlari: Buyuk Britaniya, JAR, Yaponiya, Germaniya, Zimbabve, AQŞ. Pul birligi — kvaça.
Tibbiy xizmat tuzilmasida davlat soğliqni saklaş muassasalari b-n bir qatorda xususiy şifoxona va kasalxonalar ham bor. Mamlakatda 200 vraç işlaydi. Şifokorlar çet ellarda tayyorlanadi.
Maorifi, ilmiy va madaiiyma'rifiy muassasalari. 19-a. oxirlarida xristian da'vatkorlari mamlakatda da-stlabki maktablarni oçişgan. Mustaqillik e'lon qilingan paytda (1964) katta yoşdagi aholining 90% savodsiz bölgan. 1990-y.larga kelib savodsizlik darajasi 61%. Boşlanğiç ta'lim 8 y.lik, örta ta'lim 4 y.lik. Quyi kasb-hunar ta'limi boşlanğiç maktab negizida 1 y. davomida hunarmandçilik maktablarida, örta kasb-hunar ta'limi esa örta maktab negizida 3 y. davomida texnika in-ti va bilim yurtlarida amalga oşiriladi. Boşlanğiç maktab uçun öqituvçilar ped. bilim yurtlarida, örta maktab uçun öqituvçilar esa un-t va Blantayrlimbedagi ped. kollejida tayyorlanadi. Zom-bedagi un-tning turli şaharlarda f-t va kollejlari bor. Mazkur un-tning kutubxonasi, Lilongveda M. milliy kutubxona mahkamasi, Zombeda Milliy arxiv va uning kutubxonasi, Lilongveda Britaniya Kengaşining kutubxonasi, Blantayrlimbeda M. muzeyi, Zombeda M. geol. mahkamasi, M. ilmiytarixiy jamiyati, Blantayrlimbeda M. tibbiyot uyuşmasi, Q.x. vazirligi huzurida bir qança i.t. in-tlari va ularning turli sohalardagi tadqiqot hamda tajriba st-yalari mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. M.da naşr etiladigan yirik gaz. va jur.lar: «Malavi gavernment gazett» («Malavi hukumat gazetasi», ingliz tilidagi haftalik gaz., 1894 y.dan), «Deyli Tayme» («Har kungi vaqt», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1895 y.dan), «Afriken» («Afrikalik», ingliz va çiçeva tilida 2 haftada bir marta çiqadigan gaz., 1950 y.dan), «Malavi nyus» («Malavi yangiliklari», ingliz va çiçeva tillarida çiqadigan yakşanbalik gaz., 1959 y.dan), «Zis iz Malavi» («Bu—Malavi», ingliz va çiçeva tillarida çiqadigan oylikjur., 1964 y.dan). M. ax-borot agentligi (MANA) Axborot departamenta nazoratida, 1966 y. asos solingan. M. radioeşittiriş korporatsiyasi, yarim tijorat mahkamasi, 1964 y.da tuzilgan.
Adabiyoti ingliz tilida rivojlana boşlagan. M. mualliflarining dastlabki asarlari 1930-y.larda bosilib çiqdi va ma'rifiy tusda böldi. Ularda mamlakatda yaşovçi xalqlarning tari-xi haqidagi ma'lumotlar, afrikalik yölboşçilarning tarjimai hollari tavsifi, tartibqoida majmualari, nasihatlar, tavsiyalar, amaliy maslahatlar bayon etilgan (S.Ntaraning «Afrika kişisi», «Açeva xalqi tarixi», E.V. Çafulumiraning «Bizning oila» asarlari). Şu toifadagi asarlar hozir ham naşr etilayotir, ammo 60-y. lardan boşlab roman va qissa ustunlik qila boşladi. L.Kayiraning öz hayotidan yozgan asarlari orasida «Jingala» romani avlodlarning özaro munosabati muammosiga, «Davlat mulozimlari» romani yoş ziyelilarning hayotdagi örni masalasiga bağişlangan. Keyingi yillarda O.Kaçingve, D.Rubadiri kabi adiblar muhim ijtimoiy voqealar silsilasida ayrim insonning takdirini haqqoniy tasvirlaydigan asarlar yaratişdi.
Me'morligi va tasviriy sai'ati. M. xalqlarining qad. madaniyati haqida köp narsa ma'lum emas. Önlab km ga çözilgan köhna irrigatsiya inşootlarining qoldiqlarigina topilgan. Nyanja va çeva xalqlarining asosiy manzilgohlari tösiq b-n öralgan va imoratlar ziç qurilgan qişloqdan iborat bölgan. Ngoni elatining kulbalari sirtiga taqasimon oğilxonalar qurilgan va töqima devorli uylar tarzida joylaştirilgan. Uy devorlari loy b-n suvaladi va kulohsimon tomiga xaşak yoki qamiş yopiladi. Keyinroq uylar törtburçakli va derazali qilib kurila boşlagan, töqima eşiklar örnatilgan. Ayrim uylarning devorlariga qizil va oq böyoklar b-n jonivorlar tasviri yoki naqşlar işlangan. Devorlarni yomğir va quyoş nuridan saklaş uçun uy atrofiga peşayvonlar qurilgan. 20-a.ning 2-yarmidagina şaharlarda zamonaviy binolar paydo böldi. Badiiy hunarmandçilikning kulolçilik va yoğoç öymakorligi turlari yoyilgan. Sopol idişlar qizil rangga böyaladi, ba'zan grafit b-n jilo beriladi. Yoğoçdan turli buyumlar va idişlar yasaladi, ularga jonivor va quş tasviri tuşirilib, qizil va qora rangga böyab qöyiladi.
Musiqasi. 20-a. örtalarigaça M.da an'anaviy musiqa ustun bölgan. 50-y. larda radio va grammofon yozuvi tufayli amerikaça ommaviy musiqa va turli jan. afrikaça uslublar tarqaldi. Kongodan gitara, Lotin Amerikasidan afrikalaştirilgan lumba uslubi kirib keldi. Musiqadagi taşqi ta'sir b-n içki rivojlaniş birga qöşilib, yangi musiqiy uslublar yuzaga keldi. Mamlakatning siyosiy hayoti va xalq turmuşini aks ettiruvçi yangi qöşiq va raqslar yaratiddi. M. xalqlari orasida rubobni eslatuvçi bir torli mngoli ğijjagi, zeze deb ataluvçi yassi sitra, şuningdek, puflab çalinadigan nkangala va gubo, çang kabi çolğu asboblari keng yoyilgan. 1jahon uruşidan keyin lipenga (uzunçoq qovokdan yasalgan surnay), mahalliy materialdan yasalgan harbiy dömbira paydo böddi. Xalq tabiblari bemorlarni davolaşda musiqa va raqsdan foydalanişadi. Qizlarni uzatişda yor-yor aytiş keng ommalaşgan. Hoz. paytda «kvela» uslubi, ayniqsa, keng urf bölgan. Unda mahalliy musiqiy an'analar yevropaça ommaviy musiqa b-n qorişib ketgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАЛАВИ (Malawi), Малави Республикаси (Republic of Malawi) — Шарқий Африкадаги давлат. Майд. 118,5 минг км2. Аҳолиси 10,5 млн. киши (2001). Пойтахти — Лилонгве ш. Маъмурий жиҳатдан 3 вилоят (регион)га бўлинади.
Давлат тузуми. М. — республика. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстликка киради. Амалдаги конституцияси 1995 й. 17 майда қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (1994 й.дан Бакили Мулузи), у умумий овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади, фақат бир марта қайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Миллий мажлис, ижроия ҳокимиятни эса президент б-н ҳукумат амалга оширади.
Табиати. М. ҳудудининг кўп қисмини 3 минг м гача баландликдаги ясситоғлик эгаллайди. Муланже массиви деб аталган ясситоғлик чуқур ботиқлик сари тик тушиб боради, унинг тубида Ньяса кўли жойлашган. Тошкўмир, боксит, апатит конлари бор. Ниобий рудаси, бериллий, олтин, графит, асбест, қалай, титан, стронций, мусковитли майда конлар маълум. Иқлими — экваториал, муссонли: ёзи серёғин (нояб.дан апр.гача), қиши қуруқ. Энг илиқ ойи (нояб.)нинг ўртача т-раси баландликларда 20—30°, паст жойларда 27° гача, энг салқин ойи (июль) нинг т-раси 14— 19°. Ўртача йиллик ёғин 750—1500 мм. Ньяса кўлидан оқиб чиқадиган Шире (Замбези ирмоғи) дарёси даре ва кўл тармоқларининг асосини ташкил қилади. Жан.-шарқда каттагина Ширва шўр кўли жойлашган. Шим.даги тоққа хос қизил тупроқларда мавсумли нам тропик ўрмонлар, қолган жойларда, жигаррангқизил латеритли тупрокларда ксерофит тропик ўрмонлар, баобаб аралаш акация саванналари, пальма аралаш парк саванналари усади. Даре водийларида силсилали ўрмонлар мавжуд. Фил, буйвол, каркидон, ҳар хил кийиклар, зебра,
жирафа, арслон, қоплон, гепард, чи-ябўри, сиртлон кабилар яшайди. Ҳайвонот дунёсини кўриқлаш мақсадида Ньика, Ливанде, Ленгве, Касунгу миллий боғлари ташкил этилган.
Аҳолиси, асосан, банту халқларининг шарқий гуруҳига мансуб. Марказий р-нларда малави, жан.да макуа, ломве, ваяо, суахили ва б. халқлар яшайди. Аҳолининг ярмига яқини маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилади, 40% христиан ва 10% мусулмон. Чиче-ва (малави) ва инглиз тиллари — расмий. Аҳолининг 9% шаҳарларда истиқомат қилади. Йирик шаҳарлари: Блактайрлимбе, Зомба, Лилонгве.
Тарихи. М.да қадимдан банту тили гуруҳига мансуб қабилалар яшайди. 15-а. охирларида Ньяса кули атрофида Малави кабила уюшмалари юзага келган. 19-а. нинг 2-чорагида М. худудига жан.дан нгони, жан.-шаркдан ва Мозамбикдан ваяо қабилалари келиб жойлашган. 19-а. нинг 60-й.ларидан евро-паликлар кела бошлади. 1891 й.да М. Англиянинг Ньясаленд протекторати деб эълон қилинди. Мамлакат Англиянинг бошқа мустамлакаларига ишчи етказиб берадиган маконга айлантирилди. 1915 й. мустамлакачиларга қарши қўзғолон кўтарилди. Гарчи у бостирилсада, миллий озодлик ҳаракати давом этди. Айниқса, 2-жаҳон уруши йиллари ва урушдан кейинги даврда миллий ҳаракат кучайди.
1944 й. М.да дастлабки сиёсий ташкилот — Ньясаленд Африка конгресси (НАК) тузилди. У туб аҳолининг ижтимоий ҳуқукларини кенгайтиришни ўз олдига мақсад қилиб қўйди. 50-й.лар бошларида НАК Марказий Африка мамлакатларидаги миллий озодлик курашини бошқарди. Родезия ва Ньясаленд федерацияси тузилгач (1953), бу федерацияни тарқатиш ва Ньясалендга мустақиллик беришни талаб қилди. Миллий озодлик ҳаракати 1959 й. қўзғолонга айланди. Мустамлака ҳокимияти қўзғолонни шафқатсизлик б-н бостирди, раҳбарларини концлагерларга жўнатди. Лекин миллий озодлик ҳаракатини тухтата олмади. 1959 й. НАК ўрнига М. конгресси партияси тузилди. 1961 й. мустамлакачилар ён беришга мажбур бўлди. М.да конституция жорий қилиниб, барча ньясалендликларга сайлов ҳуқуқи берилди. 1961 й. сайловда қонун чиқарувчи кенгащдаги кўпчилик ўринни М. конгресси партияси олди. 1963 й. Родезия ва Ньясаленд федерацияси тарқатиб юборилди. 1964 й. 6 июлдан Ньясаленд Малави номи б-н мустақил давлат бўлди. 1966 й.июдца М. Республикаси эълон қилинди. 1971 й.дан 1994 й.гача М.даги бирдан бир сиёсий партия — М. конгресси парти-ясининг раиси Хастингс Камузу Банда М. президенти булди. 1994 й. 17 майда мамлакат тарихида биринчи марта куп партияли асосда президент ва парламент сайлови ўтказилди. Бирлашган демократик фронт партиясининг раиси Бакили Мулузи президент лавозимига сайланди. М. — 1964 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 6 июль — Мустакиллик куни (1964).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. М. конгресси партияси, 1959 й.да тузилган; Бирлашган демократик фронт партияси, 1993 й.да ташкил этилган; Демократия учун альянс сиёсий уюшмаси, 1992 й.да асос солинган. М. касаба уюшмалари конгресси, 1964 й. ташкил этилган.
Хўжалиги. М. — иқтисодий жиҳатдан қолоқ аграр мамлакат. Ялпи ички мақсулотда қ.ҳ.нинг улуши 28%, саноатнинг улуши 14,5%. Иқтисодиётнинг негизи — қ.х. Жами қ.х. маҳсулотининг 85%ни майда деҳқон хўжаликлари етиштиради. Чой, тамаки, ер ёнғоқ, шакарқамиш, пахта, тунг, каучук, ички эҳтиёж учун маккажўхори, оқ жўхори, тариқ, шоли, маниок, картошка экилади. Чорвачилиги сует ривожланган. Қорамол, қўй, эчки, чўчқа боқилади. Кўл ва дарёларда балиқ овланади.
Саноат, асосан, қ.х. хом ашёсини қайта ишлаш корхоналаридан иборат. Цемент, қанд з-длари, тамаки, тўқимачилик, пахта тозалаш, тикув ф-калари, ҳунармандчилик устахоналари бор. Ўрмон хўжалигида қурилишбоп ёғоч тайёрланади. Йилига 414 млн. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади. Транспорти унчалик ривожланмаган. Т.й. уз. — 789 км, автомобиль йўллари уз. — 11,4 минг км, шундан 2,8 минг км асфальтланган. Лилонгве ва Чилена ш.ларида халқаро аэропортлар бор. М. четга тамаки, чой, қанд-шакар, қимматбаҳо ёғоч, ер ёнғоқ, жун, тери, тунг мойи, пахта сотади, четдан озиқ-овқат, қора ва рангли металл, нефть маҳсулотлари, газлама сотиб олади. Ташки савдодаги асосий мижозлари: Буюк Британия, ЖАР, Япония, Германия, Зимбабве, АҚШ. Пул бирлиги — квача.
Тиббий хизмат тузилмасида давлат соғлиқни саклаш муассасалари б-н бир қаторда хусусий шифохона ва касалхоналар ҳам бор. Мамлакатда 200 врач ишлайди. Шифокорлар чет элларда тайёрланади.
Маорифи, илмий ва мадаииймаърифий муассасалари. 19-а. охирларида христиан даъваткорлари мамлакатда да-стлабки мактабларни очишган. Мустақиллик эълон қилинган пайтда (1964) катта ёшдаги аҳолининг 90% саводсиз бўлган. 1990-й.ларга келиб саводсизлик даражаси 61%. Бошланғич таълим 8 й.лик, ўрта таълим 4 й.лик. Қуйи касб-ҳунар таълими бошланғич мактаб негизида 1 й. давомида ҳунармандчилик мактабларида, ўрта касб-ҳунар таълими эса ўрта мактаб негизида 3 й. давомида техника ин-ти ва билим юртларида амалга оширилади. Бошланғич мактаб учун ўқитувчилар пед. билим юртларида, ўрта мактаб учун ўқитувчилар эса ун-т ва Блантайрлимбедаги пед. коллежида тайёрланади. Зом-бедаги ун-тнинг турли шаҳарларда ф-т ва коллежлари бор. Мазкур ун-тнинг кутубхонаси, Лилонгведа М. миллий кутубхона маҳкамаси, Зомбеда Миллий архив ва унинг кутубхонаси, Лилонгведа Британия Кенгашининг кутубхонаси, Блантайрлимбеда М. музейи, Зомбеда М. геол. маҳкамаси, М. илмийтарихий жамияти, Блантайрлимбеда М. тиббиёт уюшмаси, Қ.х. вазирлиги ҳузурида бир қанча и.т. ин-тлари ва уларнинг турли соҳалардаги тадқиқот ҳамда тажриба ст-ялари мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. М.да нашр этиладиган йирик газ. ва жур.лар: «Малави гавернмент газетт» («Малави ҳукумат газетаси», инглиз тилидаги ҳафталик газ., 1894 й.дан), «Дейли Тайме» («Ҳар кунги вақт», инглиз тилидаги кундалик газ., 1895 й.дан), «Африкэн» («Африкалик», инглиз ва чичева тилида 2 ҳафтада бир марта чиқадиган газ., 1950 й.дан), «Малави ньюс» («Малави янгиликлари», инглиз ва чичева тилларида чиқадиган якшанбалик газ., 1959 й.дан), «Зис из Малави» («Бу—Малави», инглиз ва чичева тилларида чиқадиган ойликжур., 1964 й.дан). М. ах-борот агентлиги (МАНА) Ахборот департамента назоратида, 1966 й. асос солинган. М. радиоэшиттириш корпорацияси, ярим тижорат маҳкамаси, 1964 й.да тузилган.
Адабиёти инглиз тилида ривожлана бошлаган. М. муаллифларининг дастлабки асарлари 1930-й.ларда босилиб чиқди ва маърифий тусда бўлди. Уларда мамлакатда яшовчи халқларнинг тари-хи ҳақидаги маълумотлар, африкалик йўлбошчиларнинг таржимаи ҳоллари тавсифи, тартибқоида мажмуалари, насиҳатлар, тавсиялар, амалий маслаҳатлар баён этилган (С.Нтаранинг «Африка кишиси», «Ачева халқи тарихи», Э.В. Чафулумиранинг «Бизнинг оила» асарлари). Шу тоифадаги асарлар ҳозир ҳам нашр этилаётир, аммо 60-й. лардан бошлаб роман ва қисса устунлик қила бошлади. Л.Кайиранинг ўз ҳаётидан ёзган асарлари орасида «Жингала» романи авлодларнинг ўзаро муносабати муаммосига, «Давлат мулозимлари» романи ёш зиелиларнинг ҳаётдаги ўрни масаласига бағишланган. Кейинги йилларда О.Качингве, Д.Рубадири каби адиблар муҳим ижтимоий воқеалар силсиласида айрим инсоннинг такдирини ҳаққоний тасвирлайдиган асарлар яратишди.
Меъморлиги ва тасвирий саиъати. М. халқларининг қад. маданияти ҳақида кўп нарса маълум эмас. Ўнлаб км га чўзилган кўҳна ирригация иншоотларининг қолдиқларигина топилган. Ньянжа ва чева халқларининг асосий манзилгоҳлари тўсиқ б-н ўралган ва иморатлар зич қурилган қишлоқдан иборат бўлган. Нгони элатининг кулбалари сиртига тақасимон оғилхоналар қурилган ва тўқима деворли уйлар тарзида жойлаштирилган. Уй деворлари лой б-н сувалади ва кулоҳсимон томига хашак ёки қамиш ёпилади. Кейинроқ уйлар тўртбурчакли ва деразали қилиб курила бошлаган, тўқима эшиклар ўрнатилган. Айрим уйларнинг деворларига қизил ва оқ бўёклар б-н жониворлар тасвири ёки нақшлар ишланган. Деворларни ёмғир ва қуёш нуридан саклаш учун уй атрофига пешайвонлар қурилган. 20-а.нинг 2-ярмидагина шаҳарларда замонавий бинолар пайдо бўлди. Бадиий ҳунармандчиликнинг кулолчилик ва ёғоч ўймакорлиги турлари ёйилган. Сопол идишлар қизил рангга бўялади, баъзан графит б-н жило берилади. Ёғочдан турли буюмлар ва идишлар ясалади, уларга жонивор ва қуш тасвири туширилиб, қизил ва қора рангга бўяб қўйилади.
Мусиқаси. 20-а. ўрталаригача М.да анъанавий мусиқа устун бўлган. 50-й. ларда радио ва граммофон ёзуви туфайли америкача оммавий мусиқа ва турли жан. африкача услублар тарқалди. Конгодан гитара, Лотин Америкасидан африкалаштирилган лумба услуби кириб келди. Мусиқадаги ташқи таъсир б-н ички ривожланиш бирга қўшилиб, янги мусиқий услублар юзага келди. Мамлакатнинг сиёсий ҳаёти ва халқ турмушини акс эттирувчи янги қўшиқ ва рақслар яратидди. М. халқлари орасида рубобни эслатувчи бир торли мнголи ғижжаги, зезе деб аталувчи ясси цитра, шунингдек, пуфлаб чалинадиган нкангала ва губо, чанг каби чолғу асбоблари кенг ёйилган. 1жаҳон урушидан кейин липенга (узунчоқ қовокдан ясалган сурнай), маҳаллий материалдан ясалган ҳарбий дўмбира пайдо бўдди. Халқ табиблари беморларни даволашда мусиқа ва рақсдан фойдаланишади. Қизларни узатишда ёр-ёр айтиш кенг оммалашган. Ҳоз. пайтда «квела» услуби, айниқса, кенг урф бўлган. Унда маҳаллий мусиқий анъаналар европача оммавий мусиқа б-н қоришиб кетган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.