Malavi

Malavi (rasmiy nomi — Malavi Respublikasi) — Afrikaning janubi-şarqidagi davlat. Poytaxti — Lilongve şahri. 1964-yilgaça mamlakat Nyasalend deb atalgan.

Malavida qadimdan bantu tillari guruhiga mansub qabilalar yaşaydi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, hozirgi Malavi hududida bantu xalqlari kelişidan oldin ovçi-terimçilardan iborat kam sonli aholi (akafula, batva) yaşagan. 15-asr oxiri – 16-asrda Malavi qabila uyuşmalari va Malavi imperiyasi şakllandi. Rus tilidagi Vikipediyada imperiyaga amaravi (hozirgi çevalar) xalqi asos solgani, uning hududi Mozambik va Zambiyaning bir qismini ham qamragani aytiladi. Imperiya 18-asr boşlarida inqirozga yuzlandi.

1859-yilda Devid Livingston Nyasa köliga yetib keldi. 1891-yilda Britaniya protektorati örnatildi; 1907-yilda u Nyasalend deb atala boşlandi. 1915-yilda mustamlakaçilarga qarşi eng yirik qözğolon kötarildi. 1944-yilda Nyasalend Afrika kongressi tuzildi. 1953-yilda Rodeziya va Nyasalend federatsiyasi taşkil etildi, u 1963-yilda tarqatildi. 1959-yilda Malavi kongressi partiyasi tuzildi, 1961-yilda esa konstitutsiya joriy etilib, afrikaliklarga saylov huquqi berildi.

1964-yil 6-iyulda Malavi mustaqil davlat böldi; bu kun milliy bayram hisoblanadi. 1966-yilda respublika e'lon qilindi. Xastings Kamuzu Banda uzoq yillar mamlakatni boşqardi: ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1971-yilda u umrbod prezident deb e'lon qilingan, mamlakatda bir partiyali tuzum bölgan. 1994-yil 17-mayda köp partiyali saylov ötkazildi va Bakili Muluzi prezident böldi.

Malavining maydoni — 118,5 ming km². Hududining köp qismini balandligi 3 ming metrgaça yetadigan yassitoğlik egallaydi; yassitoğlik çuqur botiqlikka tik tuşadi, uning tubida Nyasa köli joylaşgan. Nyasa kölidan Şire daryosi (Zambezi irmoği) oqib çiqadi. Janubi-şarqda Şirva şör köli bor. Mamlakat Mozambik, Zambiya va Tanzaniya bilan çegaradoş.

Iqlimi ekvatorial, mussonli: yozi seryoğin, qişi quruq. Örtaça yillik yoğin 750–1500 mm. Yerosti boyliklaridan toşkömir, boksit, apatit konlari ma'lum. Hayvonot dunyosida fil, buyvol, karkidon, zebra, jirafa, arslon va boşqalar yaşaydi; Nika, Livande, Lengve, Kasungu milliy boğlari taşkil etilgan.

Malavi — respublika, Hamdöstlik a'zosi. Amaldagi konstitutsiya 1995-yil 17-mayda qabul qilingan (ingliz tilidagi Vikipediyada sana 18-may deb keltirilgan). Davlat boşliği — prezident, u 5 yilga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy majlis amalga oşiradi; ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, u 193 a'zodan iborat. Mamlakat ma'muriy jihatdan 3 viloyatga bölinadi. Malavi 1964-yildan BMT a'zosi.

Malavi — agrar mamlakat. Qişloq xöjaligi iqtisodiyotning negizi bölib, mahsulotning 85 foizini mayda dehqon xöjaliklari yetiştiradi. Çoy, tamaki, yer yonğoq, şakarqamiş, paxta, makkajöxori, maniok va boşqa ekinlar ekiladi. Sanoat asosan qişloq xöjaligi xom aşyosini qayta işlaşga asoslangan. Çetga tamaki, çoy, şakar, yer yonğoq va boşqa mahsulotlar sotiladi. Pul birligi — kvaça.

Aholi asosan bantu xalqlariga mansub; rasmiy tillar — çiçeva va ingliz tillari. Adabiyot ingliz tilida rivojlangan: dastlabki asarlar 1930-yillarda bosilgan, 1960-yillardan roman va qissa ustunlik qila boşlagan. Hunarmandçilikda kulolçilik va yoğoç öymakorligi keng tarqalgan. Musiqada an'anaviy çolğular bilan bir qatorda zamonaviy „kvela” uslubi urf bölgan.