Chewa

Chewa (özlik nomi: Chichewa), şuningdek (çi)nyanja — bantu tillari oilasiga mansub til. U Nyasa köli atrofida tarqalgan va Malavida ikki davlat tilidan biri hisoblanadi.

Chewa Niger-Kongo makrooilasidagi bantu tillari oilasiga kiradi. Gutri tizimida u N31 raqami bilan belgilanadi. Ingliz tilidagi manbaga köra, u Tumbuka, Sena va Nsenga bilan bir guruhga (Gutri N zonasi) mansub. Chewaning nyanjadan boşqa tillar bilan qarindoşligi munozarali: Ethnologue'da chewa-nyanja N.3x guruhidagi yagona til, Glottolog bazasida esa u kam örganilgan mvera-nyasa tili bilan nyanja kiçik guruhiga, sena-nyanja guruhi tarkibiga birlaştirilgan.

Rus tilidagi manbaga köra, sözlaşuvçilar soni taxminan 10 million, ularning 70 foizi Malavida yaşaydi. Ingliz tilidagi manbada til Malavi aholisining taxminan 34 foizi tomonidan gapirilişi aytiladi. Malavida u Markaziy va Janubiy viloyatlarda tarqalgan. Til Mozambik, Zambiya va Zimbabveda ham uçraydi. Zambiyaning şarqida va poytaxt Lusakada «şahar nyanjasi» lingua franca vazifasini bajaradi. Mozambikda ingliz manbasi bir joyda Tete provinsiyasini, boşqa joyda Niassa provinsiyasini körsatadi. Til Voyajer kosmik kemasida yangragan 55 tildan biri sifatida ham tilga olingan.

Uçta yirik lahja ajratiladi: janubiy (Zomba, Çiradzulu, Blantayr), markaziy (Dova, Nçisi, Lilongve, Nçeu, Dedza, Salima) va şarqiy (Nkota-Kota, Likoma, Kasungu). Markaziy lahja Malavi 1964-yilda mustaqillikka erişgaç şakllantirilgan adabiy tilning asosi böldi.

Chewa özgartirilgan lotin alifbosidan foydalanadi; yozuv 19-asrda yaratilgan. Mozambikda qöllanadigan alifboda Dz, Nğ, Ny, Pf, Ps, Sh, Ts, Wé kabi birikmalar bor. Ingliz tilidagi manbaga köra, Malavida hozir 1973-yilda kiritilgan imlo qöllanadi; u 1931-yilgi «Çinyanja imlo qoidalari»ni almaştirgan.

Chewa tarixan portugal manbalarida Maravi nomi bilan ma'lum davlatning tili bölgan va hukmdorlari ta'siri tufayli lingua franca sifatida tarqalgan. Ingliz manbasiga köra, chewalar maravi xalqining bir tarmoği bölib, 16-asrdan yoki undan oldin hozirgi Zambiya şarqi va Mozambik şimolida yaşagan. «Chewa» nomi (Chévas şaklida) birinçi marta 1831-yilda Antonio Gamitto yozuvlarida qayd etilgan. Zigizmund Kyolle 1854-yilda Polyglotta Africana kitobida 263 söz va iborani e'lon qilgan. Yoxannes Rebmann luğati (1853–1854-yillarda yozilgan) 1877-yilda naşr etilgan. Birinçi grammatikani Aleksandr Riddel 1880-yilda yozgan. Butun Bibliya 1912-yilda Likoma oroli lahjasiga tarjima qilingan; boşqa tarjima 1900–1922-yillarda markaziy viloyat lahjasida bajarilgan. Mark Xanna Uotkinsning «A Grammar of Chichewa» (1937) asarida birinçi marta tonlar belgilangan; unda keyinçalik Malavi prezidenti bölgan Xastings Kamuzu Banda ham iştirok etgan.

Britaniya mustamlaka ma'muriyati va missionerlar yozuvda asosan «nyanja» şaklidan foydalangan, bu siyosat mustaqillikdan keyin ham davom etgan. 1968-yildan Malavida til chewa (Chichewa) deb ataladi; ingliz manbasiga köra, bu prezident Banda talabi bilan özgartirilgan. Boşqa mamlakatlarda u nyanja deb ataladi. Sönggi yillarda til sezilarli özgargan, qişloqlardagi an'anaviy til bilan şahar aholisi tili örtasida farq paydo bölgan.

Til agglyutinatsiya va sintetizm, rivojlangan ot sinflari tizimi, nisbatan sodda fonologiya va tonlar mavjudligi bilan bantu tillariga xos. Fe'l şaklida subyekt va obyekt bilan moslaşuv, zamon-nisbat ma'nolari hamda kauzativ, applikativ, refleksiv va passiv hosilalar ifodalanadi. Unlilar beşta: a, e, i, o, u. Ingliz manbasiga köra, b va d odatda implosiv talaffuz qilinadi; l va r bitta fonemadir. Lablanlab [β] tovuşi (ŵ) rus manbasida fonologik tizimning belgilovçi xususiyati sifatida körsatiladi, ingliz manbasida esa u hozir kam eşitilişi va köpinça w bilan almaştirilişi qayd etilgan.