Mozambik

Mozambik, rasmiy nomi Mozambik Respublikasi (portugalça: República de Moçambique), — Afrikaning janubi-şarqidagi, Hind okeani sohilida joylaşgan davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Maputu. U 1975-yildan mustaqil, ilgari Portugaliya mustamlakasi bölgan.

Mozambik hududining eng qadimgi aholisi buşmenlar va gottentotlar bölgan. Keyinçalik bantu tilida sözlaşuvçi qabilalar kelib örnaşgan. Bantularning keliş vaqti manbalarda turliça berilgan: rus tilidagi Vikipediyada 5–9-asrlar, ingliz tilidagi Vikipediyada esa miloddan avvalgi 4-asrdan boşlab deyiladi. 8-asrdan arablar sohilda savdo şaxobçalari barpo etdi. Özbekça Vikipediyaga köra, 2-ming yillik boşlarida, rus tilidagi manbaga köra 15-asr örtalarida Monomotap (Mutapa) davlati vujudga kelgan.

1498-yilda Vasko da Gama boşçiligidagi portugal ekspeditsiyasi bu yerga yetib keldi, 16-asr boşlaridan portugallar sohilni özlaştira boşladi. 1752-yilda portugal mulklari rasman mustamlaka deb e'lon qilindi. 17–18-asrlarda qul savdosi avj oldi. 20-asr boşlarida mustamlakaning katta qismi boşqaruvi britaniyalik moliyaçilar nazoratidagi yirik xususiy kompaniyalarga berildi.

1962-yilda Mozambikni ozod qiliş fronti (FRELIMO) tuzildi va 1964-yil 25-sentabrda Portugaliya hukmronligiga qarşi qurolli kuraş boşladi. 1974-yilda Portugaliyada faşistlar tuzumi ağdarilgaç, muzokaralar olib borildi. Mozambik 1975-yil 25-iyunda mustaqil böldi; bu sana milliy bayram — Mustaqillik kunidir. Mustaqillikdan söng portugallarning köpçiligi ketib, malakali mutaxassislar yetişmay qoldi. Ingliz va rus tilidagi manbalarga köra, 1977-yilda fuqarolar uruşi boşlandi; u 1992-yilgaça davom etdi. Ingliz tilidagi manbaga köra, 1994-yilda köppartiyaviy saylovlar ötkazildi.

Mamlakat qirğoqining uzunligi taxminan 3000 km. Qirğoqlari şimolda qoyali, janubda past va ayrim joylarda botqoq. Şimolda Şarqiy Afrika yassitoğligi joylaşgan, hududning katta qismini Mozambik pasttekisligi egallaydi. Şimolda iqlim subekvatorial mussonli, janubda tropik, passatli. Yirik daryolari — Zambezi, Limpopo, Savi, Ruvuma. Mozambik şimolda Tanzaniya, şimoli-ğarbda Malavi va Zambiya, ğarbda Zimbabve, janubda Esvatini va JAR bilan çegaradoş. Foydali qazilmalardan kömir, uran, temir rudasi, oltin va boşqalar bor. Gorongoza milliy boği kabi qöriqxonalarda fil, begemot va boşqa hayvonlar saqlanib qolgan.

Mozambik — respublika. Davlat boşliği — 5 yilga saylanadigan prezident. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — bir palatali Respublika Assambleyasi (250 deputat). Mamlakat 11 viloyatga bölinadi; Maputu şahri ham viloyat maqomiga ega. Siyosiy hayotda FRELIMO va 1976-yilda asos solingan RENAMO partiyalari asosiy örin tutadi. Mozambik 1975-yildan BMT a'zosi.

Özbekça Vikipediyaga köra, Mozambik — agrar mamlakat: yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi uluşi 46%, sanoat uluşi 27%. Keşyu yonğoği, paxta, şakarqamiş, kopra, sitrus mevalar, sizal, jut, tamaki va çoy yetiştiriladi. Sanoatda oziq-ovqat, yengil sanoat, energetika va boşqa tarmoqlar bor. Kömir qazib olinadi. Asosiy dengiz portlari — Maputu, Beyra, Nakala, Kelimane. Pul birligi — metikal. Mozambik dunyoning eng kambağal mamlakatlaridan biri bölib qolmoqda.

Aholi asosan bantu xalqlaridan (makua, tsonga, malavi, şona) iborat. Rasmiy til — portugal tili. Dinlar böyiça ma'lumotlar manbalarda har xil. Mozambik adabiyotida jurnalistika madaniy özlikning ilk şakli bölgan, badiiy adabiyot portugal tilida 20-asrning 20-yillarida paydo bölgan. Maputuda milliy kutubxona, Milliy tarix muzeyi, Milliy san'at muzeyi va E. Mondlane nomidagi universitet joylaşgan. Umba toği yon bağirlaridagi qizil böyoqli suratlar hududdagi eng qadimgi yodgorliklar sanaladi.