Mozambik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 677–682-b. — ziyouz.com
Mozambik (Mocambique), Mozambik Respublikasi (Republica de Mozambique) — Afrikaning jan,- şarqiy sohilidagi davlat. Mayd. 801,6 ming km2. Aholisi 19,4 mln. kişi (2001). Poytaxti — Maputu ş. Ma'muriy jihatdan 11 viloyat (provincia) ra bölinadi. Maputu ş. ham viloyat maqomiga ega.
Davlat tuzumi. M. — respublika. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik a'zosi. 1990 y. 30 noyab.da qabul qilingan konstitutsiya amal qiladi. Davlat boşliği — prezident (1986 y.dan Joakim Albertu Çissano). U umumiy yaşirin tuğri ovoz beriş yuli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi xrkimiyat — Respublika Assambleyasi (bir palatali parlament). Ijroiya hokimiyat prezident zimmasiga yuklatilgan. U Vazirlar Kengaşiga rahbarlik qiladi, vazirlarni, şu jumladan, boş vazirni tayinlaydi.
Tabiati. Qirğoqning umumiy uz. 3000 km ga yaqin. Qirğoqlari qoyali, tik, örtaça balandlikda, jan.da past, yassi, ayrim joylarda botqoqliklar bor. Mamlakatning şim. qismida Şarqiy Afrika yassitoğligi joylaşgan, u ğarbdan şarqqa zinapoyasimon pasay-ib boradi. Hududning kattagina semiki Mozambik payettekisligi egallaydi. Foydali qazilmalardan kumir, uran va temir rudalari, asbest, fosforit, slyuda, oltin, şarkda berilliy, niobiy, tantal, litiy ruda konlari bor.
M.ning şim. qismida iqlim subekvatorial mussonli, jan.da tropik, passatli. Mozambik payettekisligida yanv. ning Urtaçi t-rasi 26°—30°, iyulniki 15°—20°, yassitoğlikda (qiş va yezda) 3°—5° dan past. Yillik yogin 750—1000 mm, sohilda 1500 mm gaça. Yirik daryolari — Zambezi, Limpopo, Savi, Ruvuma. Hayvonot dunyosi boy va xilma-xil. Yirik sut emizuvçilar, asosan, qöriqxona va milliy boğlarda saqlanib qolgan. Çunonçi, Gorongoza milliy boğida fil, begemot, arelon, timsohlar, Marrumeu qöriqxonasida kafr buyvollari yaşaydi. Örmonlarda maymun kup. Turli ilon va quşlar uçraydi. M.da Ba-nine, Zinave, Bazaruto milliy boglari ham bor.
Aholisi, asosan, bantu tili oilasiga mansub xalqlar (makua, tsonga, malavi, şona)dan iborat. M.ning şim. qismida şarqiy bantu xalqlari, jan. qismida jan. -şarqiy bantu xalqlari yaşaydi. Yevropa va Osiyodan kuçib kelganlar (portugallar, hindlar, pokistonliklar), arablar, mulatlar ham bor. Rasmiy til — portugal tili. Mahalliy tillardan — şim.da imakua va çinyanja, jan.da çişona va şangoalan tillarida köproq gaplaşiladi. Aholining 70% mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi; qolganlari xristian va musulmonlar. Aholining 17% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Beyra, Maputu, Nampula.
Tarixi. M.ning eng qad. aholisi buşmenlar va gottentotyaaranr. Keyinçalik M.ga bantu tilida sözlaşuvçi qabilalar kelib örnaşgan. Mil. 1ming yillikning oxiri va 2-ming yillikning boşlarida M. hududida Monomotap davlati vujudga keldi. 8-a.daarablar, 16-a. boşlarida portugallar bostirib keldi. 1629 y.gi oğir şartli bitimdan söng Monomotap davlati Portugaliyaga tobe bölib qoldi. 17—18-a.larda Portugaliya mustamlakaçilari M. hududida qul savdosi b-n şuğullandi. 1752 y.dan Portugaliyaning Şarqiy Afrika sohilidagi yerlarida generalkapitan boşliq mustamlaka ma'muriyati ta'sis etildi. 1909 y. Portugaliya Jan. Afrika Itti-foqi ma'muriyati b-n har yili M. mahalliy aholisidan 100 ming işçini Transvaaldagi kumir va oltin konlariga majburan yuboriş haqida konvensiya tuzdi.
1920 y. M.dan kelgan afrikalik talabalar Lissabonda vatanparvarlar taşkiloti — Afrika ligasini tuzdi. Keyinçalik M.da Afrika assotsiatsiyasi, mozambikliklar assotsiatsiyasi va b. taşkilotlar yuzaga keldi. Bu taşkilotlar mustamlakaçilikka qarşi tuzilgan edi. 1925 y. transport işçilari va dokerlar, 1949 y. Lorensu-Markiş (hoz. Maputu)da işçi va dokerlarning iş taşlaşlari bölib ötdi. 1964 y. 25 sent. da M.ni ozod qiliş fronti - FRELIMO (1962 y.da tuzilgan) rahbarligida quroldi qözğolon boşlandi. Portugaliya qöşinlariga qarşi qurolli kuraş jarayonida FRELIMO öz armiyasini tuzdi va dastlab Kabu-Delgadu, Nyasa okruglarida, 1968 y.dan Tete okrugi atrofida jang boşladi. 1973 y. oxirida mamlakat hududining '/4 qismi FRELIMO nazoratiga ötdi.
1974 y. 25 apr. da Portugaliyada faşis-tlar istibdodi ağdarilgaç, 1974 y. 5 sent. dan Portugaliya muvaqqat hukumati b-n FRELIMO örtasida muzokara olib borildi va 20 sent.da M.da hokimiyat muvaqqat hukumat qöliga ötdi. 1975 y. 25 iyunda M. rasman mustaqil davlat maqomiga ega böldi. 1990 y. noyab. gaça mamlakat M. Xalq Respublikasi, söng M. Respublikasi deb ataldi. M.ni ozod qiliş fronti hamda respublika hukumati keng ijtimoiy va iqtisodiy özgarişlarni nazarda tutgan dastur işlab çiqsi va uni amalga oşirişga kirişdi. Biroq portugallar köplab ketib qolişi natijasida malakali mutaxassislar yetişmay qoldi. Köpgina sanoat korxonalari töxtadi, q.x. ekinzorlari huvillab qoldi. Taşqi qarz oşdi, taşqi savdo qiyinlaşdi. FRELIMO partiyasi sanoat va q.x.ni rivojlantirişga intilib, muhim iqtisodiy va ijtimoiysiyosiy tadbirlar ötkazdi. An'anaviy xususiy xöjaliklarga keng yöl oçildi. Qöşilmaslik va barça mamlakatlar b-n döstlik taşqi siyosatga asos qilib olindi. M. — 1975 y.dan BMT a'zosi. 1991 y. 27 dek.da ÖzR suverenitetini tan oldi. Milliy bayrami —25 iyun — Mustaqillik kuni (1975).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. M.ni ozod qiliş fronti (FRELIMO) partiyasi, 1962 y. 25 iyunda tuzilgan; M. milliy qarşiligi partiyasi, 1976 y.da asos solingan. M. mehnatkaşlari taşkiloti kasaba uyuşmasi, 1983 y.da taşkil etilgan.
Xöjaligi. M. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x. ning uluşi 46%, sanoatning uluşi 27%.
Qişloq xöjaligi. M.da yer fondi 78,3 mln. gektarni taşkil etadi, uning 44,4 mln. gektari piçanzor va yaylov, 19,4 mln. gektari örmon va siyrak örmon. Dehqonçilikka yaroqli 15 mln. gektar yerning faqat 5—6 mln. gektaridan foydalaniladi, qurğoqçilik yillarida bundan ham kamayadi. Oziq-ovqat mahsulotlari orasida moyli palma, yer yonğoq, kungaboqar asosiy örin oladi. Maputu, Beyra, Nampula ş.lari atrofida oziq-ovqat mu-ammosi qisman banan, loviya, pomidor va b. sabzavot hisobiga hal etiladi. Inyambane va Nampula viloyatlarida maniok, Zambeziya va Maputu viloyatlarida makkajöxori, oq jöxori köproq ekiladi. Eng muhim ekinlar qatoriga keşyu yonğoği, paxta, şakarqamiş, kopra, sitrus mevalar kiradi va köp qismi eksport qilinadi. Sizal, jut, tamaki, çoy ham yetiştiriladi.
Çorvaçiligi, asosan, içki iste'molni ta'minlaydi. Setse paşşasi bölmagan Gaza, Maputu viloyatlari, şuningdek, Manika va Sofala vilo-yatlarining bir qismi muhim çorvaçilik makonlaridir. Qoramol, eçki, çöçqa, qöy boqiladi. Dengizda baliq va b. suv jonivorlari ovlanadi.
Sanoati ning asosiy tarmoqlari, oziq-ovqat va yengil sanoat, energetika, neft sanoati, kimyo sanoati, kora metallurgiya, quriliş materi-allari sanoati va b. Maputu va Beyra ş.larida un, araxis,kungaboqar yoği, pivo, qand-şakar, baliq konserva, göşt va keşyu yonğoğini qayta işlaş korxonalari bor. Şimoyodagi meva konservalari va şarbat i. ç. z-di Afrikadagi eng yirik şunday korxonalardan biri hisoblanadi. Mamlakatdagi 40 ta töqimaçilik korxonasidan 14 tasi Maputuda joylaşgan. Ularda paxta, şuningdek kopra, sizal va jutdan turli buyumlar işlab çiqariladi. Beyrada paypoq f-kasi, Şimoyoda jutdan qopqanor, Nakalada sizaldan yöğon va ingiçka arqonlar töqiydigan f-ka bor. Maputu poyabzal f-kasi yiliga 1 mln. juft Maputu şahridagi milliy teatr, oyoq kiyim işlab çiqaradi. Maputu, Beyra, Nampula, Şimoyo, Inyamin-geda yoğoçsozlik va mebel f-kalari, sellyulozaqoğoz k-ti mavjud. Maputudagi maşinasozlik korxonalarida va-gonlar işlab çikariladi, avtobus, mototsikl, velosiped, sovitkiç yiğiladi, kabel işlab çiqariladi, kemalar ta'mirlanadi. Maputu, Dondo, Nakalada sement z-dlari bor. Toşkömir, mis, siyrak metalli rudalar, diatomit qazib olinadi. Yiliga örtaça 490 mln. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi.
M.ning asosiy transport yöllari M. portlari orqali qöşni mamlakatlar — Zimbabve, Malavi, Svazilend va JAR örtasida tranzit yuk taşilişini ta'minlaşga xizmat kiladi. T.y. — transportning eng muhim turi. Uz. 3843 km. Avtomobil yöllari tarmoğining uz. 39 ming km. Beyra — Mutare neft kuvuri qurilgan. Asosiy dengiz portlari: Maputu, Beyra, Nakala, Kelimane. Xalqaro aeroportlari: Mavalane (Maputuda) va Beyra. M. çetga mayda qisqiçbaqa, keşyu yonğoği, kopra, sitrus mevalar, çoy, paxta, sizal, yoğoç sotadi. Çetdan maşina va uskunalar, oziq-ovqat, pişloq, iste'mol buyumlari, neft mahsulotlari oladi. Taşqi savdodagi mijozlari: Portugaliya, JAR, AQŞ, Yaponiya, Ispaniya. Pul birligi — metikal.
Mustaqillik e'lon qilinganidan söng aholiga tibbiy xizmatni yaxşilaş çoralari körildi: xususiy kasalxona va dispanserlar davlat ixtiyoriga olindi, bepul tibbiy xizmat joriy etildi, ba'zi doridarmonlar bepul beriladigan böldi; aholini qizamiq, bezgak, sil kasalligiga karşi emlaş yölga qöyildi. Maputuda bezgak va b. yuqumli kasalliklarni ta-dqiq qiluvçi xalqaro markaz oçilgan. Maputu untining tibbiyot f-tida vraçlar tayyorlanadi. M.lik yoşlar çet ellardagi tibbiyot oliy va örta öquv yurtlarida ham ta'lim olib kelayotir. Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. M. mustaqillikka erişgaç (1975), maorif işlari avj oldi. Savodsizlikni tugatiş va katta yeşdagilarga ta'lim beriş milliy boşqarmasi tuzildi, muallimlar tayyorlovçi 6 oylik maxsus kurslar oçildi. Yagona dunyoviy xalq ta'limi davlat tizimi, umumiy majburiy boşlanğiç ta'lim joriy etildi. Hunartexnika ta'limi kengaytirildi. Maputu yakinidagi Matol ş.çasida hunartexnika bilim yurti, Nampulada industrial ped. texnikumi, Beyra, Tete, Maputu, Imoyro, Şakva va b. şaharlarda hunartexnika kollejlari va oşirilgan toifadagi texnika kollejlari kurildi. M.dagi 6 ta maxsus öquv yurti q.x. uçun mexanizatorlar tayyorlaydi. Mazkur öquv yurtlari va maktablar uçun öqituvçilar E. Monddane nomidagi un-tda va maxsus markazlarda tayyorlanadi. Köpgina yoşlar çet ellarga borib öqib keladi.
Maputuda E. Mondlane nomidagi un-t, ped. in-ti, M. ilmiytadqiqotlar in-ti, astronomiya va meteorologiya rasadxonasi, paxta tadqiqoti in-ti, soğliqni saqlaş in-ti, geol. va konçilik xizmati bor. Maputuda milliy kutubxona, un-t kutubxonasi, Geol. xizmati kutubxonasi, Munitsipal kutubxona, Axborot va hujjatlaştiriş markazining kutubxonasi, Nampulada industrialped. texnikumining kutubxonasi mavjud. 1980 y. Maputuda işçilar uçun mamlakatda birinçi ommaviy kutubxona oçildi. Maputuda etn. va tabiat tarixi muzeyi, geol. muzeyi, Inkilob muzeyi, Milliy tarix muzeyi, Milliy san'at muzeyi, Beyrada Etn. muzeyi, Nampulada Badiiy galereya bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. M.da bir neça gaz. va jur. lar naşr etiladi. Yiriklari: «Vanguarda» («Avangard», portugal tilida çikadigan oylik gaz., 1989 y.dan), «Diariu di Mozambik» («Mozambik kundalik gazetasi», portugal tilida çikadigan gaz., 1981 y.dan), «Domin-gu» («Yakşanba», portugal tilida çikadigan yakşanbalik gaz., 1981 y.dan), «Kampu» («Dala», portugal tilida çiqadigan oylik gaz., 1984 y.dan), «Notisiaş» («Yangiliklar», portugal tilida çiqadigan kundalik gaz., 1926 y.dan), «Tempu» («Vaqt», portugal tilida çiqadigan oylik jur., 1970 y.dan). M. axborot agentligi hukumat axborot agentligi bölib, 1975 y.da tuzilgan. M. radiosi qukumatga qaraşli radiost-ya, 1975 y.da asos solingan. M. televideniyesi, hukumat xizmati, 1981 y.da tuzilgan.
Adabiyoti. M. xalqlarining folklori köp janrli va köp tilli bölişiga qaramay, kam örganilgan va yozma adabiyotda töliq ifodalanmagan. Ammo köpgina şoir va yozuvçilarning ijodida folklorning ta'siri sezilib turadi. M.da madaniy va ijtimoiy özlik namoyon bölişining ilk şakli jurnalistika bölgan. Jurnalistika 20-a. boşlarida portugal mustamlakaçilari ötkazayotgan ma'naviy qorişiş siyosatiga qarşi norozilik ifodasi tarzida paydo böldi. 1918 y.da asos solingan «Bradu afrikanu» haftanomasining afrikaliklar uyuşmasi mu-stamlakaçilikka qarşi ruxda bölib, unda aka-uka Juan va Joze Albazini hamda atoqli jurnalist, M. adabiyoti asosçisi E. Diaş hamkorlik qildilar. M.da badiiy adabiyot portugal tilida 20-a.ning 20-y.larida paydo böldi, unda 2 ta — mustamlakaçilikka tarafdor va unga qarşi yönaliş tarkib topdi. Xalqçil adabiyot namoyandalari J. Albazini («Ğam-ğussa kitobi»), R. di Noronya va b. mustaqillik ruhida kitoblar yozişdi. 2jaxrn uruşidan keyin M. adabiyotida realistik tamoy-il kuçaydi. J. Kraveyrinye va Noemiya di Sozning otaşin şe'rlari, M. duş Santuşning jöşqin publitsistikasi xalqni ozodlik kuraşiga ruhlantirdi. J. Diaşning hikoyalar töplami — «Godido» qullarça itoatgöylikni itqitib taşlaşga çaqirdi. Key-ingi yillarda L. Bernardu Onvana va O. Mendiş qurolli kuraş bosqiçlari, şoirlardan R. Nogar, E. Gebuza, S. Viyeyra atrof dunyoni qayta quriş haqida yozdilar. Adabiyotning badiiy şakli özgarib, tili sözlaşuv nutqiga yaqinlaşib borayotir. Yozuvçilar ma-xalliy bantu guruhi tili ga tobora tez-tez murojaat qila boşladi.
Me'morligi, tasviriy va amaliy san'ati. Vumba toği yon bağirlaridagi suratlar M. hududidagi eng qad. yodgorliklardir. Ular ohularning, yalanğoç va kiyimli odamlarning qizil böyoqda tasvirlangan rasmlaridan iborat. Örta asrlardan bir qança şaharlarda portugal istehkomlari (Mozambik ş.dagi qal'a, Mozambik o.dagi San-Sebaş-tyan qal'asi) qolgan. Zamonaviy me'mor A. Guyediş loyihasi asosida qurilgan murakkab tuzilişdagi turar joylar va jamoat binolari (Çikumbandagi q.x. maktabi, Inyambanedagi kottej va b.) şaharlar me'moriy qiyofasiga öziga xoslik baxş etgan. Odatda, M. xalqlarining uylari 2 to-ifada quriladi. Dengiz sohilida turar joylar yoğoç va çiviqlardan, töğri burçak tarhli qilib solinadi va ustidan loy b-n suvaladi, tomi 2 tomonga nişab qilib, öt-ölan b-n yopiladi. Mamlakat içkarilarida esa uylar dumaloq, örtasiga ustun örnatilib, tomi konus şaklida qamiş va şox-şabba b-n yopiladi. Uy devorlariga köpinça rangbarang böyoklarda jonivorlar suratlari va turli rasmlar solinadi. Derazalarga naqşlar tuşiriladi. 20-a.ning 2-yarmida şaharlarda yevropaça imoratlar kurila boşladi.
Amaliy va tasviriy san'atida yoğoçdan erkak va ayollarning, bola kötargan onalarning haykalçalarini, turli şakllarni yasaş, savat va bordon töqiş, zarang idişlar yasaş va ularni bezaş odat bölgan. Oşqovoq pöstloğidan idişlar qilinadi, sopol idişlarga botiq va börtma naqşlar tuşiriladi. Uy eşiklari, mebellar öymakorligi urf bölgan. 19-a.ning 40-y. laridan milliy rangtasvir maktabi vujudga kela boşladi (birinçi rassom ayol Bertina Lopiş). 50-y.larda bir guruh rassom va haykaltaroşlar voyaga yetdi (rassomlar V.G. Malangatan va A. Çissanu, haykaltaroş N. Langa, rangtasvirçi V. Mankeu, Maşaana, Mukaveli va b.).
Musiqasi. M. musiqiy madaniyati qad. Xalq urf-odatlari, töytomoşalar, çaqaloq tuğilişini nişonlaş kabi marosimlar musiqasiz ötmaydi. Qöşiq, raqs, maşşoqlik xalq kundalik hayotiga singib ketgan. Urib çalinadigan asboblar xilma-xil bölsa ham, ammo ksilofon asosiy örinda turadi, uning 50 dan ortiq turi mavjud. Ansambllarda dömbira va ksilofondan taşqari, qarsildoq, şiqildoq va qönğiroqlar katta örin tutadi. Puflama çolğular orasida bambuk va qamiş naylar, suyak va yoğoç huştaklar, burğular, tilçali-klavişli çol-ğulardan mbira, bir torli sozlardan kamonsimon çitende, katimbva, ğijjakka öxşagan takare, rebeka va b., köp torli sitra (bangue, pango) ommalaşgan. Musiqiy asboblar çaliş, asosan, erkaklarning işi bölsa, qöşiqlarni erkaklar ham, ayollar ham aytaveradi (ammo aralaş xor kamdankam uçraydi). M.da an'anaviy musiqa b-n bir qatorda arab va portugal musiqiy madaniyati ta'siridagi qöşiq va raqslar ham paydo böldi. Musiqa san'atini tarğib qiliş uçun Milliy qöşiq ansambli tuzilgan.
Kinosi. Dastlabki hujjatli lentalar: «Naçingvea» (1974) va «Rovumdan Maputugaça» (1975)da milliy ozodlik kuraşidagi ğalabalar aks ettirildi. Ularda savodsizlikni tugatiş, turmuşdagi poklik va ozodlik mavzulari ham aks etgan. 1975 y.da tuzilgan Milliy kino in-ti filmlar i.ç. va prokat qiliş, kino axborot tarqatiş va b. mamlakatlar b-n kino ayirboşlaş b-n şuğullanadi. «Yigirma beş» (1977, rej. Z.S. Korrea va S. Lukaş), «Mustaqillik yili» (1978, rej. F. Silva), «Leopold» operatsiyasi» (1980, rej. K. di Soza), «Ozod ovozlar» (1981, rej. J. Koşta) salmoqli filmlar jumlasiga kiradi. «Mueda: qirğinbarot xotiralari» (1980, rej. R. Gerra) deb atalgan birinçi tuda metrajli badiiy film milliy ozodlik kuraşini ifodalaydi. Birinçi rangli film «Kuyla, birodarim» (1982) milliy musiqiy festivallarga bağişlangan. Multfilmlar ham yaratila boşladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОЗАМБИК (Mocambique), Мозамбик Республикаси (Republica de Mozambique) — Африканинг жан,- шарқий соҳилидаги давлат. Майд. 801,6 минг км2. Аҳолиси 19,4 млн. киши (2001). Пойтахти — Мапуту ш. Маъмурий жиҳатдан 11 вилоят (provincia) ra бўлинади. Мапуту ш. ҳам вилоят мақомига эга.
Давлат тузуми. М. — республика. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик аъзоси. 1990 й. 30 нояб.да қабул қилинган конституция амал қилади. Давлат бошлиғи — президент (1986 й.дан Жоаким Алберту Чиссано). У умумий яширин туғри овоз бериш йули б-н 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи хркимият — Республика Ассамблеяси (бир палатали парламент). Ижроия ҳокимият президент зиммасига юклатилган. У Вазирлар Кенгашига раҳбарлик қилади, вазирларни, шу жумладан, бош вазирни тайинлайди.
Табиати. Қирғоқнинг умумий уз. 3000 км га яқин. Қирғоқлари қояли, тик, ўртача баландликда, жан.да паст, ясси, айрим жойларда ботқоқликлар бор. Мамлакатнинг шим. қисмида Шарқий Африка ясситоғлиги жойлашган, у ғарбдан шарққа зинапоясимон пасай-иб боради. Ҳудуднинг каттагина семики Мозамбик паеттекислиги эгаллайди. Фойдали қазилмалардан кумир, уран ва темир рудалари, асбест, фосфорит, слюда, олтин, шаркда бериллий, ниобий, тантал, литий руда конлари бор.
М.нинг шим. қисмида иқлим субэкваториал муссонли, жан.да тропик, пассатли. Мозамбик паеттекислигида янв. нинг Уртачи т-раси 26°—30°, июлники 15°—20°, ясситоғликда (қиш ва езда) 3°—5° дан паст. Йиллик ёгин 750—1000 мм, соҳилда 1500 мм гача. Йирик дарёлари — Замбези, Лимпопо, Сави, Рувума. Ҳайвонот дунёси бой ва хилма-хил. Йирик сут эмизувчилар, асосан, қўриқхона ва миллий боғларда сақланиб қолган. Чунончи, Горонгоза миллий боғида фил, бегемот, арелон, тимсоҳлар, Маррумеу қўриқхонасида кафр буйволлари яшайди. Ўрмонларда маймун куп. Турли илон ва қушлар учрайди. М.да Ба-ньине, Зинаве, Базаруто миллий боглари ҳам бор.
Аҳолиси, асосан, банту тили оиласига мансуб халқлар (макуа, тсонга, малави, шона)дан иборат. М.нинг шим. қисмида шарқий банту халқлари, жан. қисмида жан. -шарқий банту халқлари яшайди. Европа ва Осиёдан кучиб келганлар (португаллар, ҳиндлар, покистонликлар), араблар, мулатлар ҳам бор. Расмий тил — португал тили. Маҳаллий тиллардан — шим.да имакуа ва чиньянжа, жан.да чишона ва шангоалан тилларида кўпроқ гаплашилади. Аҳолининг 70% маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилади; қолганлари христиан ва мусулмонлар. Аҳолининг 17% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Бейра, Мапуту, Нампула.
Тарихи. М.нинг энг қад. аҳолиси бушменлар ва готтентотяаранр. Кейинчалик М.га банту тилида сўзлашувчи қабилалар келиб ўрнашган. Мил. 1минг йилликнинг охири ва 2-минг йилликнинг бошларида М. ҳудудида Мономотап давлати вужудга келди. 8-а.даараблар, 16-а. бошларида португаллар бостириб келди. 1629 й.ги оғир шартли битимдан сўнг Мономотап давлати Португалияга тобе бўлиб қолди. 17—18-а.ларда Португалия мустамлакачилари М. ҳудудида қул савдоси б-н шуғулланди. 1752 й.дан Португалиянинг Шарқий Африка соҳилидаги ерларида генералкапитан бошлиқ мустамлака маъмурияти таъсис этилди. 1909 й. Португалия Жан. Африка Итти-фоқи маъмурияти б-н ҳар йили М. маҳаллий аҳолисидан 100 минг ишчини Трансваалдаги кумир ва олтин конларига мажбуран юбориш ҳақида конвенция тузди.
1920 й. М.дан келган африкалик талабалар Лиссабонда ватанпарварлар ташкилоти — Африка лигасини тузди. Кейинчалик М.да Африка ассоциацияси, мозамбикликлар ассоциацияси ва б. ташкилотлар юзага келди. Бу ташкилотлар мустамлакачиликка қарши тузилган эди. 1925 й. транспорт ишчилари ва докерлар, 1949 й. Лоренсу-Маркиш (ҳоз. Мапуту)да ишчи ва докерларнинг иш ташлашлари бўлиб ўтди. 1964 й. 25 сент. да М.ни озод қилиш фронти - ФРЕЛИМО (1962 й.да тузилган) раҳбарлигида қуролди қўзғолон бошланди. Португалия қўшинларига қарши қуролли кураш жараёнида ФРЕЛИМО ўз армиясини тузди ва дастлаб Кабу-Делгаду, Ньяса округларида, 1968 й.дан Тете округи атрофида жанг бошлади. 1973 й. охирида мамлакат ҳудудининг ‘/4 қисми ФРЕЛИМО назоратига ўтди.
1974 й. 25 апр. да Португалияда фашис-тлар истибдоди ағдарилгач, 1974 й. 5 сент. дан Португалия муваққат ҳукумати б-н ФРЕЛИМО ўртасида музокара олиб борилди ва 20 сент.да М.да ҳокимият муваққат ҳукумат қўлига ўтди. 1975 й. 25 июнда М. расман мустақил давлат мақомига эга бўлди. 1990 й. нояб. гача мамлакат М. Халқ Республикаси, сўнг М. Республикаси деб аталди. М.ни озод қилиш фронти ҳамда республика ҳукумати кенг ижтимоий ва иқтисодий ўзгаришларни назарда тутган дастур ишлаб чиқци ва уни амалга оширишга киришди. Бироқ португаллар кўплаб кетиб қолиши натижасида малакали мутахассислар етишмай қолди. Кўпгина саноат корхоналари тўхтади, қ.х. экинзорлари ҳувиллаб қолди. Ташқи қарз ошди, ташқи савдо қийинлашди. ФРЕЛИМО партияси саноат ва қ.х.ни ривожлантиришга интилиб, муҳим иқтисодий ва ижтимоийсиёсий тадбирлар ўтказди. Анъанавий хусусий хўжаликларга кенг йўл очилди. Қўшилмаслик ва барча мамлакатлар б-н дўстлик ташқи сиёсатга асос қилиб олинди. М. — 1975 й.дан БМТ аъзоси. 1991 й. 27 дек.да ЎзР суверенитетини тан олди. Миллий байрами —25 июнь — Мустақиллик куни (1975).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. М.ни озод қилиш фронти (ФРЕЛИМО) партияси, 1962 й. 25 июнда тузилган; М. миллий қаршилиги партияси, 1976 й.да асос солинган. М. меҳнаткашлари ташкилоти касаба уюшмаси, 1983 й.да ташкил этилган.
Хўжалиги. М. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х. нинг улуши 46%, саноатнинг улуши 27%.
Қишлоқ хўжалиги. М.да ер фонди 78,3 млн. гектарни ташкил этади, унинг 44,4 млн. гектари пичанзор ва яйлов, 19,4 млн. гектари ўрмон ва сийрак ўрмон. Деҳқончиликка яроқли 15 млн. гектар ернинг фақат 5—6 млн. гектаридан фойдаланилади, қурғоқчилик йилларида бундан ҳам камаяди. Озиқ-овқат маҳсулотлари орасида мойли пальма, ер ёнғоқ, кунгабоқар асосий ўрин олади. Мапуту, Бейра, Нампула ш.лари атрофида озиқ-овқат му-аммоси қисман банан, ловия, помидор ва б. сабзавот ҳисобига ҳал этилади. Иньямбане ва Нампула вилоятларида маниок, Замбезия ва Мапуту вилоятларида маккажўхори, оқ жўхори кўпроқ экилади. Энг муҳим экинлар қаторига кешью ёнғоғи, пахта, шакарқамиш, копра, цитрус мевалар киради ва кўп қисми экспорт қилинади. Сизаль, жут, тамаки, чой ҳам етиштирилади.
Чорвачилиги, асосан, ички истеъмолни таъминлайди. Цеце пашшаси бўлмаган Газа, Мапуту вилоятлари, шунингдек, Маника ва Софала вило-ятларининг бир қисми муҳим чорвачилик маконларидир. Қорамол, эчки, чўчқа, қўй боқилади. Денгизда балиқ ва б. сув жониворлари овланади.
Саноати нинг асосий тармоқлари, озиқ-овқат ва енгил саноат, энергетика, нефть саноати, кимё саноати, кора металлургия, қурилиш матери-аллари саноати ва б. Мапуту ва Бейра ш.ларида ун, арахис,кунгабоқар ёғи, пиво, қанд-шакар, балиқ консерва, гўшт ва кешью ёнғоғини қайта ишлаш корхоналари бор. Шимойодаги мева консервалари ва шарбат и. ч. з-ди Африкадаги энг йирик шундай корхоналардан бири ҳисобланади. Мамлакатдаги 40 та тўқимачилик корхонасидан 14 таси Мапутуда жойлашган. Уларда пахта, шунингдек копра, сизаль ва жутдан турли буюмлар ишлаб чиқарилади. Бейрада пайпоқ ф-каси, Шимойода жутдан қопқанор, Накалада сизалдан йўғон ва ингичка арқонлар тўқийдиган ф-ка бор. Мапуту пойабзал ф-каси йилига 1 млн. жуфт Мапуту шаҳридаги миллий театр, оёқ кийим ишлаб чиқаради. Мапуту, Бейра, Нампула, Шимойо, Иньямин-геда ёғочсозлик ва мебель ф-калари, целлюлозақоғоз к-ти мавжуд. Мапутудаги машинасозлик корхоналарида ва-гонлар ишлаб чикарилади, автобус, мотоцикл, велосипед, совиткич йиғилади, кабель ишлаб чиқарилади, кемалар таъмирланади. Мапуту, Дондо, Накалада цемент з-длари бор. Тошкўмир, мис, сийрак металли рудалар, диатомит қазиб олинади. Йилига ўртача 490 млн. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади.
М.нинг асосий транспорт йўллари М. портлари орқали қўшни мамлакатлар — Зимбабве, Малави, Свазиленд ва ЖАР ўртасида транзит юк ташилишини таъминлашга хизмат килади. Т.й. — транспортнинг энг муҳим тури. Уз. 3843 км. Автомобиль йўллари тармоғининг уз. 39 минг км. Бейра — Мутаре нефть кувури қурилган. Асосий денгиз портлари: Мапуту, Бейра, Накала, Келимане. Халқаро аэропортлари: Мавалане (Мапутуда) ва Бейра. М. четга майда қисқичбақа, кешью ёнғоғи, копра, цитрус мевалар, чой, пахта, сизаль, ёғоч сотади. Четдан машина ва ускуналар, озиқ-овқат, пишлоқ, истеъмол буюмлари, нефть маҳсулотлари олади. Ташқи савдодаги мижозлари: Португалия, ЖАР, АҚШ, Япония, Испания. Пул бирлиги — метикал.
Мустақиллик эълон қилинганидан сўнг аҳолига тиббий хизматни яхшилаш чоралари кўрилди: хусусий касалхона ва диспансерлар давлат ихтиёрига олинди, бепул тиббий хизмат жорий этилди, баъзи доридармонлар бепул бериладиган бўлди; аҳолини қизамиқ, безгак, сил касаллигига карши эмлаш йўлга қўйилди. Мапутуда безгак ва б. юқумли касалликларни та-дқиқ қилувчи халқаро марказ очилган. Мапуту унтининг тиббиёт ф-тида врачлар тайёрланади. М.лик ёшлар чет эллардаги тиббиёт олий ва ўрта ўқув юртларида ҳам таълим олиб келаётир. Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. М. мустақилликка эришгач (1975), маориф ишлари авж олди. Саводсизликни тугатиш ва катта ешдагиларга таълим бериш миллий бошқармаси тузилди, муаллимлар тайёрловчи 6 ойлик махсус курслар очилди. Ягона дунёвий халқ таълими давлат тизими, умумий мажбурий бошланғич таълим жорий этилди. Ҳунартехника таълими кенгайтирилди. Мапуту якинидаги Матол ш.часида ҳунартехника билим юрти, Нампулада индустриал пед. техникуми, Бейра, Тете, Мапуту, Имойро, Шаква ва б. шаҳарларда ҳунартехника коллежлари ва оширилган тоифадаги техника коллежлари курилди. М.даги 6 та махсус ўқув юрти қ.х. учун механизаторлар тайёрлайди. Мазкур ўқув юртлари ва мактаблар учун ўқитувчилар Э. Монддане номидаги ун-тда ва махсус марказларда тайёрланади. Кўпгина ёшлар чет элларга бориб ўқиб келади.
Мапутуда Э. Мондлане номидаги ун-т, пед. ин-ти, М. илмийтадқиқотлар ин-ти, астрономия ва метеорология расадхонаси, пахта тадқиқоти ин-ти, соғлиқни сақлаш ин-ти, геол. ва кончилик хизмати бор. Мапутуда миллий кутубхона, ун-т кутубхонаси, Геол. хизмати кутубхонаси, Муниципал кутубхона, Ахборот ва ҳужжатлаштириш марказининг кутубхонаси, Нампулада индустриалпед. техникумининг кутубхонаси мавжуд. 1980 й. Мапутуда ишчилар учун мамлакатда биринчи оммавий кутубхона очилди. Мапутуда этн. ва табиат тарихи музейи, геол. музейи, Инкилоб музейи, Миллий тарих музейи, Миллий санъат музейи, Бейрада Этн. музейи, Нампулада Бадиий галерея бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. М.да бир неча газ. ва жур. лар нашр этилади. Йириклари: «Вангуарда» («Авангард», португал тилида чикадиган ойлик газ., 1989 й.дан), «Диариу ди Мозамбик» («Мозамбик кундалик газетаси», португал тилида чикадиган газ., 1981 й.дан), «Домин-гу» («Якшанба», португал тилида чикадиган якшанбалик газ., 1981 й.дан), «Кампу» («Дала», португал тилида чиқадиган ойлик газ., 1984 й.дан), «Нотисиаш» («Янгиликлар», португал тилида чиқадиган кундалик газ., 1926 й.дан), «Темпу» («Вақт», португал тилида чиқадиган ойлик жур., 1970 й.дан). М. ахборот агентлиги ҳукумат ахборот агентлиги бўлиб, 1975 й.да тузилган. М. радиоси қукуматга қарашли радиост-я, 1975 й.да асос солинган. М. телевидениеси, ҳукумат хизмати, 1981 й.да тузилган.
Адабиёти. М. халқларининг фольклори кўп жанрли ва кўп тилли бўлишига қарамай, кам ўрганилган ва ёзма адабиётда тўлиқ ифодаланмаган. Аммо кўпгина шоир ва ёзувчиларнинг ижодида фольклорнинг таъсири сезилиб туради. М.да маданий ва ижтимоий ўзлик намоён бўлишининг илк шакли журналистика бўлган. Журналистика 20-а. бошларида португал мустамлакачилари ўтказаётган маънавий қоришиш сиёсатига қарши норозилик ифодаси тарзида пайдо бўлди. 1918 й.да асос солинган «Браду африкану» ҳафтаномасининг африкаликлар уюшмаси му-стамлакачиликка қарши рухда бўлиб, унда ака-ука Жуан ва Жозе Албазини ҳамда атоқли журналист, М. адабиёти асосчиси Э. Диаш ҳамкорлик қилдилар. М.да бадиий адабиёт португал тилида 20-а.нинг 20-й.ларида пайдо бўлди, унда 2 та — мустамлакачиликка тарафдор ва унга қарши йўналиш таркиб топди. Халқчил адабиёт намояндалари Ж. Албазини («Ғам-ғусса китоби»), Р. ди Норонья ва б. мустақиллик руҳида китоблар ёзишди. 2жахрн урушидан кейин М. адабиётида реалистик тамой-ил кучайди. Ж. Кравейринье ва Ноэмия ди Сознинг оташин шеърлари, М. душ Сантушнинг жўшқин публицистикаси халқни озодлик курашига руҳлантирди. Ж. Диашнинг ҳикоялар тўплами — «Годидо» қулларча итоатгўйликни итқитиб ташлашга чақирди. Кей-инги йилларда Л. Бернарду Онвана ва О. Мендиш қуролли кураш босқичлари, шоирлардан Р. Ногар, Э. Гебуза, С. Виейра атроф дунёни қайта қуриш ҳақида ёздилар. Адабиётнинг бадиий шакли ўзгариб, тили сўзлашув нутқига яқинлашиб бораётир. Ёзувчилар ма-халлий банту гуруҳи тили га тобора тез-тез мурожаат қила бошлади.
Меъморлиги, тасвирий ва амалий санъати. Вумба тоғи ён бағирларидаги суратлар М. ҳудудидаги энг қад. ёдгорликлардир. Улар оҳуларнинг, яланғоч ва кийимли одамларнинг қизил бўёқда тасвирланган расмларидан иборат. Ўрта асрлардан бир қанча шаҳарларда португал истеҳкомлари (Мозамбик ш.даги қалъа, Мозамбик о.даги Сан-Себаш-тьян қалъаси) қолган. Замонавий меъмор А. Гуедиш лойиҳаси асосида қурилган мураккаб тузилишдаги турар жойлар ва жамоат бинолари (Чикумбандаги қ.х. мактаби, Иньямбанедаги коттеж ва б.) шаҳарлар меъморий қиёфасига ўзига хослик бахш этган. Одатда, М. халқларининг уйлари 2 то-ифада қурилади. Денгиз соҳилида турар жойлар ёғоч ва чивиқлардан, тўғри бурчак тарҳли қилиб солинади ва устидан лой б-н сувалади, томи 2 томонга нишаб қилиб, ўт-ўлан б-н ёпилади. Мамлакат ичкариларида эса уйлар думалоқ, ўртасига устун ўрнатилиб, томи конус шаклида қамиш ва шох-шабба б-н ёпилади. Уй деворларига кўпинча рангбаранг бўёкларда жониворлар суратлари ва турли расмлар солинади. Деразаларга нақшлар туширилади. 20-а.нинг 2-ярмида шаҳарларда европача иморатлар курила бошлади.
Амалий ва тасвирий санъатида ёғочдан эркак ва аёлларнинг, бола кўтарган оналарнинг ҳайкалчаларини, турли шаклларни ясаш, сават ва бордон тўқиш, заранг идишлар ясаш ва уларни безаш одат бўлган. Ошқовоқ пўстлоғидан идишлар қилинади, сопол идишларга ботиқ ва бўртма нақшлар туширилади. Уй эшиклари, мебеллар ўймакорлиги урф бўлган. 19-а.нинг 40-й. ларидан миллий рангтасвир мактаби вужудга кела бошлади (биринчи рассом аёл Бертина Лопиш). 50-й.ларда бир гуруҳ рассом ва ҳайкалтарошлар вояга етди (рассомлар В.Г. Малангатан ва А. Чиссану, ҳайкалтарош Н. Ланга, рангтасвирчи В. Манкеу, Машаана, Мукавели ва б.).
Мусиқаси. М. мусиқий маданияти қад. Халқ урф-одатлари, тўйтомошалар, чақалоқ туғилишини нишонлаш каби маросимлар мусиқасиз ўтмайди. Қўшиқ, рақс, машшоқлик халқ кундалик ҳаётига сингиб кетган. Уриб чалинадиган асбоблар хилма-хил бўлса ҳам, аммо ксилофон асосий ўринда туради, унинг 50 дан ортиқ тури мавжуд. Ансамблларда дўмбира ва ксилофондан ташқари, қарсилдоқ, шиқилдоқ ва қўнғироқлар катта ўрин тутади. Пуфлама чолғулар орасида бамбук ва қамиш найлар, суяк ва ёғоч ҳуштаклар, бурғулар, тилчали-клавишли чол-ғулардан мбира, бир торли созлардан камонсимон читенде, катимбва, ғижжакка ўхшаган такаре, ребека ва б., кўп торли цитра (бангуэ, панго) оммалашган. Мусиқий асбоблар чалиш, асосан, эркакларнинг иши бўлса, қўшиқларни эркаклар ҳам, аёллар ҳам айтаверади (аммо аралаш хор камданкам учрайди). М.да анъанавий мусиқа б-н бир қаторда араб ва португал мусиқий маданияти таъсиридаги қўшиқ ва рақслар ҳам пайдо бўлди. Мусиқа санъатини тарғиб қилиш учун Миллий қўшиқ ансамбли тузилган.
Киноси. Дастлабки ҳужжатли ленталар: «Начингвеа» (1974) ва «Ровумдан Мапутугача» (1975)да миллий озодлик курашидаги ғалабалар акс эттирилди. Уларда саводсизликни тугатиш, турмушдаги поклик ва озодлик мавзулари ҳам акс этган. 1975 й.да тузилган Миллий кино ин-ти фильмлар и.ч. ва прокат қилиш, кино ахборот тарқатиш ва б. мамлакатлар б-н кино айирбошлаш б-н шуғулланади. «Йигирма беш» (1977, реж. З.С. Корреа ва С. Лукаш), «Мустақиллик йили» (1978, реж. Ф. Силва), «Леопольд» операцияси» (1980, реж. К. ди Соза), «Озод овозлар» (1981, реж. Ж. Кошта) салмоқли фильмлар жумласига киради. «Муэда: қирғинбарот хотиралари» (1980, реж. Р. Герра) деб аталган биринчи туда метражли бадиий фильм миллий озодлик курашини ифодалайди. Биринчи рангли фильм «Куйла, биродарим» (1982) миллий мусиқий фестивалларга бағишланган. Мультфильмлар ҳам яратила бошлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.