Eswatini

Esvatini (svatiça: eSwatini), rasmiy nomi Esvatini Qirolligi, 2018-yilgaça Svazilend deb atalgan, Janubiy Afrikadagi davlat. Maydoni 17,4 ming km², aholisi 2020-yilda taxminan 1,1–1,16 million kişi. Hukumat poytaxti Mbabane, qonun çiqaruvçi organlar joylaşgan şahar esa Lobamba.

Svazilar Dlamini sulolasi davrida şakllangan. Rus tilidagi Vikipediyada 1836-yilda yetakçi Sobuza zulular ustidan ğalaba qozonib, markazlaşgan hokimiyat örnatgani, 1830-yillar oxirida Msvati I şimoldagi yerlarni qöşib olgani aytiladi. Ingliz tilidagi Vikipediyada mamlakat va xalq nomi 19-asr şohi Msvati II nomidan kelib çiqqani, uning davrida hudud kengaygani qayd etilgan.

19-asrning örtalaridan burlar yer sotib ola boşladi. Manbalarda mustamlaka davri sanalari turliça: özbekça Vikipediyada 1894-yilda hudud Transvaal tarkibiga kiritilgani va 1903-yildan Buyuk Britaniya protektorati deb e'lon qilingani, rusça Vikipediyada 1895-yil 21-fevralda Transvaal protektorati bölgani, inglizça Vikipediyada 1894-yildagi konvensiya hududni Janubiy Afrika Respublikasi protektorati ostiga qöyganligi va 1903-yildan Britaniyaning «Oliy komissarlik hududi» bölgani aytiladi.

1963-yilda Britaniya çeklangan özini özi boşqariş huquqini berdi. 1964-yilda mahalliy parlamentga dastlabki saylovlar böldi. 1968-yil 6-sentyabrda mamlakat mustaqillikka erişdi; bu sana milliy bayram — Mustaqillik kuni. Esvatini 1968-yildan BMT a'zosi. 2018-yil aprelida qirol Msvati III mamlakat nomini Svazilenddan Esvatiniga özgartirdi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, nom svazi tilida «svazilar yurti» ma'nosini bildiradi va Şveytsariya nomi bilan çalkaşlikning oldini oliş ham sabablardan biri bölgan.

Mamlakat Janubiy Afrika Respublikasi bilan (şimol, ğarb va janub tomondan) hamda şarqda Mozambik bilan çegaradoş. Yer yuzasini ğarbdan şarqqa pasayib boruvçi Veld platosi egallagan. Iqlim subtropikdan tropikkaça özgaradi; yillik yoğin şarqda 500–700 mm, ğarbda 1200–1400 mm. Asbest, toşkömir, temir rudasi, barit va boşqa foydali qazilmalar bor. Hayvonot dunyosiga zebra, begemot, burama şoxli kiyik, daryolarda timsohlar xos. Malotoj şarşarasi maşhur. Muhim şaharlari — Mbabane va Manzini.

Davlat boşliği — 1986-yildan qirol Msvati III. Özbekça Vikipediyada mamlakat konstitutsiyaviy monarxiya, inglizça va rusça manbalarda esa mutlaq (dualistik) monarxiya sifatida ta'riflanadi. Parlament ikki palatali: Majlis palatasi va Senat. Boş vazirni qirol tayinlaydi. Siyosiy partiyalar faoliyati taqiqlangan. Esvatini Hamdöstlik, BMT, Afrika Ittifoqi va Janubiy Afrika taraqqiyot hamjamiyati a'zosi.

Esvatini agrar mamlakat hisoblanadi. Makkajöxori, şakarqamiş, sitrus mevalar, şoli, ananas, paxta, tamaki yetiştiriladi; qoramol, eçki, qöy boqiladi. Asbest, toşkömir va barit qazib olinadi. Sanoat qişloq va örmon xöjaligi xom aşyosini qayta işlaydi: qandşakar, töqimaçilik, yoğoçsozlik va boşqalar. Asosiy savdo şerigi — Janubiy Afrika Respublikasi. Pul birligi — lilangeni.

Milliy kiyimlar guldor gazlama va hayvon terilaridan tikilib, marjonlar bilan bezatiladi. Musiqa asboblari orasida kamonçali, kiyik şoxidan yasalgan puflama asboblar va barabanlar bor. Rasmiy tillar — svazi va ingliz tillari. Aholining aksariyati xristian.