Malik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 139-b. — ziyouz.com
Malik (arab.— ega, hukmron) — islomgaça bölgan arab davlatlari (Facsoniylar, Lahmiylar)da hukmdor, Markaziy Arabistondagi qabilalar konfederatsiyasi va Jan.-Şarqiy Arabistonning ba'zi qabilalari boşliqlari, şuningdek, Xadramavt hududidagi kinda qabilasi zodagonlari vakili. Islom vujudga kelişi b-n «M.» atamasi musulmon bölmagan hukmdorlarga (monarx ma'nosida) nisbatan qöllanildi. Arab xalifaligi parçalanib ketgaç, xalifalik hududida vujudga kelgan mustaqil davlatlarning hukmdorlari M. deb atala boşlandi.
Qur'oni karimda «M.» istilohi podşoh, şuningdek, Alloxning si-fatlaridan biri ma'nosida qöllaniladi.
Sosoniylar davriga oid «Tansara maktublari» asari (260 y.)da aytilişiça, M. unvoni şohanşoh tomonidan faqat şox, xonadoni a'zolari va çegara hududlaridagi «alanlar, ğarbiy viloyatlar, Xorazm va Kobul hokimlari»ga berilgan. Xorazmşohlar davlatida M. harbiy unvoni 10 ming kişilik otliq qöşinga qömondonlik qilgan kişilarga berilgan (mas, A'zam M., Temur M. va b.). Bu unvonga kamdan kam hollarda aholining quyi qatlamiga mansub kişilar sazovor bölişgan. Janglarda alohida jasorat körsatgan M.larga xon unvoni berilgan.
Möğullar bosib olgan ba'zi mamlakatlarda (13—14-a.lar) mahalliy hukmdorlar M. deb atalgan. Möğullar hukmronligi davrida Armaniston va Ozarbayjon, Safaviylar davlatidagi yarim mustaqil davlatlarda M. — yirik mulkdor, mahalliy qad. musulmon va xristian zodagonlarining ajdodi.
Afğon qabilalarida M. — qabila yoki uruğ boşliği; qişloq yoki mahalla oqsoqoli. Hozir M. — ba'zi arab davlatlari (Iordaniya, Marokaş)ning qiroli (podşohi). Musulmonlar ismlarida M. sözi ism (yoki familiya)ning tarkibiy bölagi sifatida uçraydi.
Ad.: Lukonin V., Drevniy i rannesrednevekoviy Iran, M., 1987; Buniyodov 3., Anuştagin Xorazmşoxlar davlati, T., 1998; Şixab addin Muxammad an-Nasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal ad-Dina Mankburni, Baku, 1973.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАЛИК (араб.— эга, ҳукмрон) — исломгача бўлган араб давлатлари (Facсонийлар, Лаҳмийлар)да ҳукмдор, Марказий Арабистондаги қабилалар конфедерацияси ва Жан.-Шарқий Арабистоннинг баъзи қабилалари бошлиқлари, шунингдек, Хадрамавт ҳудудидаги кинда қабиласи зодагонлари вакили. Ислом вужудга келиши б-н «М.» атамаси мусулмон бўлмаган ҳукмдорларга (монарх маъносида) нисбатан қўлланилди. Араб халифалиги парчаланиб кетгач, халифалик ҳудудида вужудга келган мустақил давлатларнинг ҳукмдорлари М. деб атала бошланди.
Қуръони каримда «М.» истилоҳи подшоҳ, шунингдек, Аллохнинг си-фатларидан бири маъносида қўлланилади.
Сосонийлар даврига оид «Тансара мактублари» асари (260 й.)да айтилишича, М. унвони шоҳаншоҳ томонидан фақат шох, хонадони аъзолари ва чегара ҳудудларидаги «аланлар, ғарбий вилоятлар, Хоразм ва Кобул ҳокимлари»га берилган. Хоразмшоҳлар давлатида М. ҳарбий унвони 10 минг кишилик отлиқ қўшинга қўмондонлик қилган кишиларга берилган (мас, Аъзам М., Темур М. ва б.). Бу унвонга камдан кам ҳолларда аҳолининг қуйи қатламига мансуб кишилар сазовор бўлишган. Жангларда алоҳида жасорат кўрсатган М.ларга хон унвони берилган.
Мўғуллар босиб олган баъзи мамлакатларда (13—14-а.лар) маҳаллий ҳукмдорлар М. деб аталган. Мўғуллар ҳукмронлиги даврида Арманистон ва Озарбайжон, Сафавийлар давлатидаги ярим мустақил давлатларда М. — йирик мулкдор, маҳаллий қад. мусулмон ва христиан зодагонларининг аждоди.
Афғон қабилаларида М. — қабила ёки уруғ бошлиғи; қишлоқ ёки маҳалла оқсоқоли. Ҳозир М. — баъзи араб давлатлари (Иордания, Марокаш)нинг қироли (подшоҳи). Мусулмонлар исмларида М. сўзи исм (ёки фамилия)нинг таркибий бўлаги сифатида учрайди.
Ад.: Луконин В., Древний и раннесредневековый Иран, М., 1987; Буниёдов 3., Ануштагин Хоразмшохлар давлати, Т., 1998; Шихаб аддин Мухаммад ан-Насави, Жизнеописание султана Джалал ад-Дина Манкбурны, Баку, 1973.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.