Mallaxon
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 143-b. — ziyouz.com
Mallaxon (taxm. 1830-1862)- Quqon xonligihph idora etgan xon (1858—62). Ming sulolasidan. Şeralixonning katta ugli, Xudoyorxonnuşg akasi. Taxt uçun kuraşda Xudoyorxon qöşinini Somonçi qişloği yaqinida yengib Qöqonni egallagan va uzini xon deb e'lon qilgan (1858). 1860 y. M. quşin töplab Pişpak (hoz. Bişkek)ka, u yerdan esa Çu daryosi böyiga kelgan. Bikat mavze-ida töplar b-n qurollangan 2 ming kişilik rus qöşini b-n bölgan jangda M. qöşini ğolib çiqqan. Lekin G.A. Kolpakovskiy otryadi tomonidan Uzunogoç mavzeida tormor keltirilgan. Şu yili (1860 — 61) Turkistonni himoya qiliş uçun Qanoatşohni jönatgan, biroq bu qöşin Turkiston ş.ni, Julek, Yangiqörğon atrofidagi daşt aholisini talab orqaga qaytgan. M. qal'alarni qaytarib oliş uçun bir neça bor harakat qilgan, lekin ular zoye ketgan. Bu esa unga qarşi norozilikni yuzaga keltirgan. Şuningdek, ogir soliq va majburiyatlar, muxolifatga karşi jazo çoralari unga qarşi fitna uyuştirilişiga olib kelgan. M. 1862 y. mart oyida öldirilib, örniga 17 yoşli Şoh Murod xon deb e'lon qilingan. M. aklli davlat arbobi, mohir sarkarda bölgan. M. davrida qipçok^ar mavqei tiklangan, harbiy in-tizom mustahkamlangan. Qorategin viloyati Qöqonga tobe ettirilgan. Xitoy va Rossiya b-n diplomatik munosabatlar örnatişga harakat qilingan. Xalq farovonligini oşiriş, yangi yerlar özlaştiriş, irrigatsiya inşootlari quriş yölida bir qança işlar amalga oşirilgan, xususan, uz. 20 km dan ortiq M. ariği qurilgan. 19-a. 20-y.larida Muhammad Alixon tomonidan joriy qilingan har bir harbiy yuriş oldidan olinadigan ulov puli va tilla puli kabi soliqlar bekor qilingan, Hazrati Sohib madrasasi qurilgan (1861). Farğona vodiysidagi bir neça qişloq M. nomi b-n ataladi.
Ad.: Bobobekov H.N., Qöqon tarixi, T., 1996; Bababekov X.N., Narodniye dvijeniya v Kokandskom xanstve i ix sotsialno-ekonomiçeskiye i politiçeskiye predposilki, T., 1990; Beysembiyev T.K., Tarixi Şaxruxi, Alma-Ata, 1987; Nabiyev R. N ., Iz istorii Kokandskogo xanstva, T., 1973.
Haydarbek Bobobekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАЛЛАХОН (тахм. 1830-1862)- Қуқон хонлигиҳпҳ идора этган хон (1858—62). Минг сулоласидан. Шералихоннинг катта угли, Худоёрхоннушг акаси. Тахт учун курашда Худоёрхон қўшинини Сомончи қишлоғи яқинида енгиб Қўқонни эгаллаган ва узини хон деб эълон қилган (1858). 1860 й. М. қушин тўплаб Пишпак (ҳоз. Бишкек)ка, у ердан эса Чу дарёси бўйига келган. Бикат мавзе-ида тўплар б-н қуролланган 2 минг кишилик рус қўшини б-н бўлган жангда М. қўшини ғолиб чиққан. Лекин Г.А. Колпаковский отряди томонидан Узуногоч мавзеида тормор келтирилган. Шу йили (1860 — 61) Туркистонни ҳимоя қилиш учун Қаноатшоҳни жўнатган, бироқ бу қўшин Туркистон ш.ни, Жулек, Янгиқўрғон атрофидаги дашт аҳолисини талаб орқага қайтган. М. қалъаларни қайтариб олиш учун бир неча бор ҳаракат қилган, лекин улар зое кетган. Бу эса унга қарши норозиликни юзага келтирган. Шунингдек, огир солиқ ва мажбуриятлар, мухолифатга карши жазо чоралари унга қарши фитна уюштирилишига олиб келган. М. 1862 й. март ойида ўлдирилиб, ўрнига 17 ёшли Шоҳ Мурод хон деб эълон қилинган. М. аклли давлат арбоби, моҳир саркарда бўлган. М. даврида қипчок^ар мавқеи тикланган, ҳарбий ин-тизом мустаҳкамланган. Қоратегин вилояти Қўқонга тобе эттирилган. Хитой ва Россия б-н дипломатик муносабатлар ўрнатишга ҳаракат қилинган. Халқ фаровонлигини ошириш, янги ерлар ўзлаштириш, ирригация иншоотлари қуриш йўлида бир қанча ишлар амалга оширилган, хусусан, уз. 20 км дан ортиқ М. ариғи қурилган. 19-а. 20-й.ларида Муҳаммад Алихон томонидан жорий қилинган ҳар бир ҳарбий юриш олдидан олинадиган улов пули ва тилла пули каби солиқлар бекор қилинган, Ҳазрати Соҳиб мадрасаси қурилган (1861). Фарғона водийсидаги бир неча қишлоқ М. номи б-н аталади.
Ад.: Бобобеков Ҳ.Н., Қўқон тарихи, Т., 1996; Бабабеков Х.Н., Народные движения в Кокандском ханстве и их социально-экономические и политические предпосылки, Т., 1990; Бейсембиев Т.К., Тарихи Шахрухи, Алма-Ата, 1987; Набиев Р. Н ., Из истории Кокандского ханства, Т., 1973.
Ҳайдарбек Бобобеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.