Mandarin
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 170-b. — ziyouz.com
Mandarin (Citrus reticulata) — rutadoşlar oilasining sitruslar turkumiga mansub doim yaşil daraxtlar va butalar turi; mevali ekin. Yovvoyi turlari ma'lum emas. M. subtropik va tropik (Yaponiya, Xitoy, Ispaniya, Meksika va b.) hududlarda ekiladi.
Vatani — Xitoy. Özbekistonda 20-a. ning 70-y.laridan maxsus issikxona va tranşeyalarda payvanddan östirilgan past böyli navlari yetiştiriladi. Bu navlar mart oyida gullab okt.da mevasi pişadi. 5—6 yoşda bir tupi 40 kg meva beradi. M. — doim yaşil daraxt, bal. 3 m ga boradi. Tinim davri b-n almaşadigan 2—3 ösiş davriga ega. Şox-şabbasi yoyilib usadi, barglari uzunçoqtuxumsimon, töq yaşil, gullari oq mayda, ikki jinsli, xuşböy. M. may—iyun oylarida gullaydi, mevasi okt—noyab. da pişadi. Mevasi yassi dumaloq, ba'zan yapaloq, yuzasi biroz ğadir-budir, pösti qalin, zarğaldoq, uruği mayda. Şarbati nordonşirin. Eti töq sariq, sersuv, 8—10 pallali, vazni 60—80 g. Şarbati tarkibida 2,87—10,5% qand, 0,95—1% kislota (asosan, limon kislota), 25 mg % vitamin S va b. mavjud. Pustila pektin moddasi, efir moyi va glikozidlar mavjud bölib, qandolatçilik sanoatida va efir moyi olişda işlatiladi. M. sovuqqa çidamli: —6,5° da barglarini, — 12° da daraxtini sovuq uradi. Ohak va gumusga boy tuproklarda yuqori hosil olinadi. M. asosan, payvand yöli b-n köpaytiriladi (asosan, trifoliatga payvand qilinadi). Köçatlar orasi 3—5 m, qator orasi 5—6 m qilib keç kuz va erta bahorda ekiladi. Yezda qator oralari yumşatiladi, suğoriladi. M. daraxtiga yoş paytida töğri şakl berilsa, hosildorlik yuqori böladi. 10—12 yillik daraxtlardan 1 gektardan 500 s hosil olinadi (bir tupi 30—70 kg meva beradi). Mevasi yangiligida iste'mol qilinadi (murabbo, jem, şarbat) tayyorlanadi (q. Sitrus ösimliklar).
Kasalliklari : fitoftoroz, kalmaraz, antraknoz.
Zararkunandalari: tillarang va qizil kana.
Rixsivoy Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАНДАРИН (Citrus reticulata) — рутадошлар оиласининг цитруслар туркумига мансуб доим яшил дарахтлар ва буталар тури; мевали экин. Ёввойи турлари маълум эмас. М. субтропик ва тропик (Япония, Хитой, Испания, Мексика ва б.) ҳудудларда экилади.
Ватани — Хитой. Ўзбекистонда 20-а. нинг 70-й.ларидан махсус иссикхона ва траншеяларда пайванддан ўстирилган паст бўйли навлари етиштирилади. Бу навлар март ойида гуллаб окт.да меваси пишади. 5—6 ёшда бир тупи 40 кг мева беради. М. — доим яшил дарахт, бал. 3 м га боради. Тиним даври б-н алмашадиган 2—3 ўсиш даврига эга. Шох-шаббаси ёйилиб усади, барглари узунчоқтухумсимон, тўқ яшил, гуллари оқ майда, икки жинсли, хушбўй. М. май—июнь ойларида гуллайди, меваси окт—нояб. да пишади. Меваси ясси думалоқ, баъзан япалоқ, юзаси бироз ғадир-будир, пўсти қалин, зарғалдоқ, уруғи майда. Шарбати нордонширин. Эти тўқ сариқ, серсув, 8—10 паллали, вазни 60—80 г. Шарбати таркибида 2,87—10,5% қанд, 0,95—1% кислота (асосан, лимон кислота), 25 мг % витамин С ва б. мавжуд. Пустила пектин моддаси, эфир мойи ва гликозидлар мавжуд бўлиб, қандолатчилик саноатида ва эфир мойи олишда ишлатилади. М. совуққа чидамли: —6,5° да баргларини, — 12° да дарахтини совуқ уради. Оҳак ва гумусга бой тупрокларда юқори ҳосил олинади. М. асосан, пайванд йўли б-н кўпайтирилади (асосан, трифолиатга пайванд қилинади). Кўчатлар ораси 3—5 м, қатор ораси 5—6 м қилиб кеч куз ва эрта баҳорда экилади. Езда қатор оралари юмшатилади, суғорилади. М. дарахтига ёш пайтида тўғри шакл берилса, ҳосилдорлик юқори бўлади. 10—12 йиллик дарахтлардан 1 гектардан 500 ц ҳосил олинади (бир тупи 30—70 кг мева беради). Меваси янгилигида истеъмол қилинади (мураббо, жем, шарбат) тайёрланади (қ. Цитрус ўсимликлар).
Касалликлари : фитофтороз, калмараз, антракноз.
Зараркунандалари: тилларанг ва қизил кана.
Рихсивой Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.