Manğişloq viloyati
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 194–195-b. — ziyouz.com
Manğişloq viloyati MANĞIŞLOQ VILOYATI, (qozoqça Manqistov) — Qozoğiston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1973 y. 20 martda Guryev (hoz. Aterov) viloyatidan ajralib çiqqan. Mayd. 165,6 ming km2. Aholisi 350 ming kişi (1999); asosan, qozoqlar, şuningdek, rus, ukrain, turkman, özbek va b. millat vakillari ham yaşaydi. Markazi—Oqtov ş. M. v. Qozoğistonningjan.-ğarbida. Relyefi xilma-xil. Örtaça balandlikdagi toğ, qirlar, keng tekisliklar va okean sathidan past botiklar uçraydi. Manğişloq toğlari (eng baland çöqqisi Qoratov tizmasidagi Beşşöqi çöqqisi 556 m) şim.-ğarbdan jan.-şarqqa tomon 150 km masofaga çözilgan. Viloyatning şim. Kaspiy böyi pasttekisligining jan. çekkasi b-n band. Manğişloq toğlaridan jan.-şarqda Qozoğistonda eng çuqur Qoragiye (Botir) botiği joylaşgan (—132 m). Viloyatning jan.- şarqiy qismini Ustyurt platosi egallagan. Bu yerda Manğişloq neft havzasi joylaşgan. Katta tabiiy gaz zahiralari ham bor. Temir rudasi, qönğir kömir, ohaktoş, mergel va b. foydali qazilma boyliklar ham köp. Iqlimi keskin kontinental va quruq. Yanv.ning örtaça t-rasi —3, —4°. Yozi juda issiq va quruq. Iyulning örtaça t-rasi 26—27°. Maksimal t-ra 45° ga yetadi. Yillik örtaça yoğin miqdori viloyat şim.da 150— 160 mm, jan.da 100—110 mm. Yer usti suvlari kam. Faqat jan.-şarqidagina bir neçta köl bor. Kaspiy dengizining suvi quruklikka ança kirib borgan.
Qöltiqlarning suvlari şör, içiş va texnika maqsadlarida foydalanişga yaramaydi. Yer osti suvi köp. Kuduq suvlaridan keng foydalanilmoqda. Tuproqlari, asosan, böz-qönğir tuproq. Şimol-ğarb vajanub-şarqiy qismida şörxoklar va taqirlar keng tarqalgan. Şim. b-n jan. da şuvoq va şöralar; Kaspiy dengizi sohillarida şöra va galofit ötlar ösadi. Hayvonlardan sayğoq, böri, tulki, kemiruvçilardan yumronqoziq, qöşoyoq, quşlardan tu-valoq, qizğaldoq uçraydi. M. v. neft va gaz konlariga boy, asosiy markazlari — Uzen va Jetiboy neft konlari. Oziq-ovqat ayniqsa baliq sanoati rivojlangan. Oqtov ş.da göşt k-ti, sut, kimyo, temir-beton konstruksiyalar z-dlari, qurilişda işlatiladigan çiğanoqtoş koni, suvni çuçuklaştiriş qurilmasiga ega bölgan issiqlik va atom elektr st-yalari, Bautino posyolkasida baliq ovlaş kemalarini ta'mirlaş z-di, Yeraliyevo şaharçasida tikuvçilik f-kasi bor. Q. x.ning asosini göşt-junga ixtisoslaşgan qöyçilik, tuyaçilik va yilqiçilik taşkil etadi. Bu yerda çorva mollari deyarli yil böyi yaylovlarda boqiladi. Dehqonçilik suyet rivojlangan. Makat — Oqtov—Uzen va Beynov—Qunğirot t. y. Manğişloq neftini va Örta Osiyo paxtasini boşqa mamlakatlarga çiqariş imkonini beradi. Viloyatni Aterov, Astraxon va Turkmanboşi ş.lari b-n boğlaydigan dengiz yölovçilar taşiş transporti ham işlaydi. Havo transporti viloyat markazi Oqtovni Olmaota, Aterov va Moskva b-n boğlaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАНҒИШЛОҚ ВИЛОЯТИ, (қозоқча Манқистов) — Қозоғистон Республикаси таркибидаги вилоят. 1973 й. 20 мартда Гурьев (ҳоз. Атеров) вилоятидан ажралиб чиққан. Майд. 165,6 минг км2. Аҳолиси 350 минг киши (1999); асосан, қозоқлар, шунингдек, рус, украин, туркман, ўзбек ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Маркази—Оқтов ш. М. в. Қозоғистоннингжан.-ғарбида. Рельефи хилма-хил. Ўртача баландликдаги тоғ, қирлар, кенг текисликлар ва океан сатҳидан паст ботиклар учрайди. Манғишлоқ тоғлари (энг баланд чўққиси Қоратов тизмасидаги Бешшўқи чўққиси 556 м) шим.-ғарбдан жан.-шарққа томон 150 км масофага чўзилган. Вилоятнинг шим. Каспий бўйи пасттекислигининг жан. чеккаси б-н банд. Манғишлоқ тоғларидан жан.-шарқда Қозоғистонда энг чуқур Қорагие (Ботир) ботиғи жойлашган (—132 м). Вилоятнинг жан.- шарқий қисмини Устюрт платоси эгаллаган. Бу ерда Манғишлоқ нефть ҳавзаси жойлашган. Катта табиий газ заҳиралари ҳам бор. Темир рудаси, қўнғир кўмир, оҳактош, мергель ва б. фойдали қазилма бойликлар ҳам кўп. Иқлими кескин континентал ва қуруқ. Янв.нинг ўртача т-раси —3, —4°. Ёзи жуда иссиқ ва қуруқ. Июлнинг ўртача т-раси 26—27°. Максимал т-ра 45° га етади. Йиллик ўртача ёғин миқдори вилоят шим.да 150— 160 мм, жан.да 100—110 мм. Ер усти сувлари кам. Фақат жан.-шарқидагина бир нечта кўл бор. Каспий денгизининг суви қурукликка анча кириб борган.
Қўлтиқларнинг сувлари шўр, ичиш ва техника мақсадларида фойдаланишга ярамайди. Ер ости суви кўп. Кудуқ сувларидан кенг фойдаланилмоқда. Тупроқлари, асосан, бўз-қўнғир тупроқ. Шимол-ғарб важануб-шарқий қисмида шўрхоклар ва тақирлар кенг тарқалган. Шим. б-н жан. да шувоқ ва шўралар; Каспий денгизи соҳилларида шўра ва галофит ўтлар ўсади. Ҳайвонлардан сайғоқ, бўри, тулки, кемирувчилардан юмронқозиқ, қўшоёқ, қушлардан ту-валоқ, қизғалдоқ учрайди. М. в. нефть ва газ конларига бой, асосий марказлари — Узен ва Жетибой нефть конлари. Озиқ-овқат айниқса балиқ саноати ривожланган. Оқтов ш.да гўшт к-ти, сут, кимё, темир-бетон конструкциялар з-длари, қурилишда ишлатиладиган чиғаноқтош кони, сувни чучуклаштириш қурилмасига эга бўлган иссиқлик ва атом электр ст-ялари, Баутино посёлкасида балиқ овлаш кемаларини таъмирлаш з-ди, Ералиево шаҳарчасида тикувчилик ф-каси бор. Қ. х.нинг асосини гўшт-жунга ихтисослашган қўйчилик, туячилик ва йилқичилик ташкил этади. Бу ерда чорва моллари деярли йил бўйи яйловларда боқилади. Деҳқончилик сует ривожланган. Макат — Оқтов—Узен ва Бейнов—Қунғирот т. й. Манғишлоқ нефтини ва Ўрта Осиё пахтасини бошқа мамлакатларга чиқариш имконини беради. Вилоятни Атеров, Астрахон ва Туркманбоши ш.лари б-н боғлайдиган денгиз йўловчилар ташиш транспорти ҳам ишлайди. Ҳаво транспорти вилоят маркази Оқтовни Олмаота, Атеров ва Москва б-н боғлайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.