Manzarali ösimliklar

Manzarali ösimliklar MANZARALI ÖSIMLIKLAR, dekorativ ösimliklar — kişilarning estetik ehtiyojlarini qondirişda foydalaniladigan turli botanik oilalarga mansub madaniy va yovvoyi ösimliklar guruhi. M.ö. şahar va qişloqlarni kökalamzorlaştiriş, istirohat boğlari, ijtimoiy, i. ç. binolari va turar joylarni bezatiş, guldastalar yasaş uçun östiriladi. Çiroyi, barglari, gullari, mevalari rangi, tanasining ğaroyib şakllari (şoxlari osilgan, soyabonsimon, us-tunsimon) b-n tavsiflanadi. Bir qator belgilariga, mas, hayot şakliga köra — daraxtlar, butalar, çala butalar, öt ösimliklarga, poyasi şakliga köra, tik ösadigan, ilaşib ösadigan, pastak, yoyilib ösadigan, osilib ösadigan va b.ga bölinadi. M.ö. biologik xususiyatlari hamda agrotexnika talablariga qarab: daraxt va butalarga, köp yillik, ikki yillik, bir yillik, boşoqsoş (ğallagulli), piyozli va b. ösimlik guruhlariga bölinadi. M a n zarali daraxt va butalarga yaprokdi, igna bargli, doim yaşil va barg tökuvçi ösimliklar kiradi. Xiyo-bon, köçalarga, hovuz va köl böylariga eman (dub), kaştan, çinor, akatsiya, oq qayin, majnuntol, terak, sarv, oq qarağay, şamşod, dölana, arça; şiy-pon va ayvon tevaragiga ilaşib usuvçilar — tok, çirmoviq, butalardan atirgul, siren va b. ekiladi. Köp yillik M. u. ga istirohat boğlari, xiyobonlarda östiriladigan sergul, serbarg va manzarali mevali usimliklar kiradi. Iliq iqlimli mamlakatlarda köp iilliklarning qişda oçiq dalada qoladigan va köçirib olib, issikxonada saqlanadigan xillari bor. Ba'zi köp yilliklar iqlimi sovuq mintaqalarda bir yillik ösimlik sifatida östiriladi. Ular bahorda ildiz, ildizpoya, ildizmeva, piyozçasidan östiriladi. Köp yillik ösimliklar bir yerda 3—5 yil va undan ortiq usadi. Qalamçasi va uruğidan köpaytiriladi. I k k i yillik M.u. xuşmanzara gulli ösimliklar bölib, birinçi yili tupbarg, ikkinçi yili gulli va mevali poya hosil qiladi. Bu guruhga, şuningdek, ikki yillik si-fatida ustiriladigan ba'zi kup yillik ösimliklar ham kiradi. Bulardan, asosan, gulzor barpo etişda foydalaniladi. Bir yillik M. u. ga urugidan ekiladigan va Usuv davri bir yil davom etadigan ösimliklar, birinçi yili gullaydigan, lekin sovuqqa çidamsiz ösimliklar ham kiradi (mas, geliotrop, itoğiz, funksiya, lobeliya va b.). Bir yillik ösimliklarga çiroyli gullaydigan, naqş barglilar, «gilam» hosil qiladigan, novdalari osilib turadigan ampal va b. ösimliklar guruhi kiradi. Iliq iqlimli hududlarda köpçilik bir yillik ösimliklar vegetatsiya davrini uzaytiriş va erta gullaşi uçun mart— apr.da parnik va oranjereyalarga ekiladi, söngra oçiq yerga kuçiriladi, ayrimlari töğridan-töğri oçiq yerga ekiladi. Bularga qöqongul, xinagul, tirnoqgul, köknorgul, nastursiya, petuniya, tamakigul, baxmalgul, ipomeya va b. kiradi. Ğalla gulli M.ö. boşoqdoşlarga mansub bölib, gulçilikda guddastalar tayyorlaşda foydalaniladi. Maysazorlarga yakka va guruhlab ekişda baland ösadigan, gulzor çetlariga va guruxlab ekişda past ösadigan ğallagulli ösimliklardan foydalaniladi. Piyozli M. ö. piyozguldoşlar va çuçmomaguldoşlarga mansub bölib, manzarali boğdorçilikda köpaytiriladi. Bularga boy-çeçak, lola, nargis, giatsintlar, piyozgul va b. kiradi. Asosan, piyozçalaridan köpaytiriladi.

M. ö. uruği, köçatlari, qalamçalari manzarali boğdorçilik xujaliklarida yetiştiriladi, yangi manzarali Usimliklarni madaniylaştiriş va ularni tarqatiş b-n botanika boğlari va dendrariylar şuğullanadi (yana q. Gulçilik).

Ad.: Dekorativniye rasteniya otkritogo i zakritogo grunta, Kiyev, 1985.

Abduşukur Xonazarov.