Maqom

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 341–342-b. — ziyouz.com

Maqom (arab. — joy, makon, örin) — musulmon Şarqi musiqasida asosiy tuşunçalardan biri. Dastlab mu-ayyan balandlikdagi tovuşni hosil etiş uçun torli çolğuning dastasida barmoq b-n bosiladigan joy, parda ma'nosida işlatilgan. Keyinçalik Şarq musiqa nazariyasi rivojlanişi jarayonida M.ning mazmun doirasi to-bora kengayib, bir-biriga nisbatan boğliq boşqa ma'nolarni ham anglata boşladi: lad tuzilmasi, lad tizimi; muayyan pardalar zaminida vujudga kelgan kuy-ohanglar; şakl, janr; bir qismli yoki turkumli çolğu va aşula yöllari; musiqiy uslub va b. M.larga oid nazariy va musiqiyestetik masalalar Abu Yusuf Yoqub ibn Ishoq al-Kindiy va Forobiy (9—10-a.), Ibn Sino va Ibn Zayla (11-a.), Safiuddin al-Urmaviy (13-a.), Mah-mud aş-Şeroziy va Abdulqodir Maroğiy (14-a.), Jomiy va Zaynulobiddin Husayniy (15- a.), Najmiddin Kavkabiy Buxoriy (16- a.), Darvişali Çangiy (17-a.) va b. olimlarning musiqiy risolalarida tadqiq etilgan. Yaqin va Örta Şarq mumtoz musiqa nazariyasida 13-a.ga qadar M.lar soni aniq belgilanmagan. Safiuddin al-Urmaviy M. nomlaridagi parda tuzilmalarini ilmiy tasniflab, Ön ikki maqom tizimini işlab çiqqan. Uşbu tizim birmunça takomillaştirilgan holda qariyb 17-a.ga qadar qöllanib kelingan. Ön ikki maqom negizida keyinçalik har xil milliy hamda mintaqaviy M. turlari va turkumlari vujudga keldi. Bular özbek va tojiklarda M. deyilsa, turkman va uyğurlarda muqom, eron xalqlari, ozarbayjon va armanlarda murom yoki dastgoh, turklarda makam, arab xalqlarida maqam şaklida talaffuz qilinadi. Xalqçil, milliymahalliy an'analar ta'siri ostida M.larning musiqiy va ijroviy xususiyatlari yangi xislatlar b-n boyigan holda umumiy soni, nomlanişi, tartibi hamda tuzilişida muayyan muştaraklik va tafovutlar mavjud.

Hoz. kunda M.lar öz salmoği va maz-muni b-n köpgina musulmon Şarq xa-lqlari musiqa merosining asosiy kismini taşkil etadi. Ular şaklan va usluban rangbarang ohangdor kuy va aşula yöllaridan iborat. Xususan, özbek mumtoz musiqasida Buxoro Şaşmaqomi, Xorazm maqomlari, Farğona — Toşkent maqom yöllari, şuningdek, yovvoyi M., surnay, dutor M. yöllari yuzaga kelgan. Milliy musiqa merosining salmoqli qismini taşkil etgan M. nomidagi çolğu va aytim musiqa asarlari ötmiş bastakorlik ijodiyotining mumtoz mahsuli bölib, asrlar davomida oğzaki an'anada sayqal topib bizgaça yetib kelgan.

20-a. boşlaridan şu kunga qadar özbek bastakorlari va komggozitorlari M.lardan unumli foydalanib kelmoqdalar. M. negizi va uslubida bastalangan Hoji Abdulaziz, Sodirxon hofiz, Yu. Rajabiy, F. Sodiqov, K. Jabborov, S. Kalonov, O. Hotamov, F. Mamadaliyev va b.ning kuy va aşulalari, V. Uspenskiyning «Farhod va Şirin» musiqali dramasi, R. Glier va T. Sodiqovlarning «Layli va Maj-nun», M. Aşrafiyning «Dilorom» operalari, M. Burhonovning «Alişer Navoiyga qasida»si, M. Mahmudovning «Navo», M. Tojiyevning 3,9 va 11sim-foniyalari, şuningdek, poema, syuita, oratoriya, kantata, xor kabi janrlarni ijodiy özlaştirişda özbek M.i qonuniyatlari hamda öziga xos ifoda vositalari muhim omil bölib xizmat qildi. Köhna M. san'ati özining barkamol badiiy-estetik ahami-yatini tiklab, zamonaviy musiqiy jarayonning ajralmas tarkibiy qismi sifatida özining beqiyos ijodiy, ijroviy va ilmiy salohiyatini namoyon etmoqda. Xususan, M. ijroçilarining respublika tanlovlari 1983 y.dan e'ti-boran har 4 yilda muntazam ötkazib kelinmoqda. M. masalalariga bağişlangan köplab ilmiy-ijodiy konferen-siyalar («Rajabiyxonlik», 1993, 1996, 1999), seminarlar, xalqaro musiqaşu-noslik simpoziumlari (Samarqand, 1978, 1983, 1987, 2001; Berlin 1988, Finlyandiya 1996, Istanbul 1999) ötkazilmoqda. M.larning ilmiynazariy hamda amaliy asoslari mamlakatning boşlanğiç, örta maxsus, oliy musika va san'at ta'limi muassasalarida öqitilib, malakali mutaxassislar tayyorlanmoqda. 1987 y.dan YUNESKO huzuridagi An'anaviy musiqa böyiça xalqaro uyuşma (IFMC) qoşidagi «Maqam» ilmiy guruhi faoliyat körsatmoqda.

Ad.h Rajabov I., Maqomlar masalasiga doyr, T., 1963; Ibrohimo v O., Maqom va makon, T., 1996.

Ravşan Yunusov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАҚОМ (араб. — жой, макон, ўрин) — мусулмон Шарқи мусиқасида асосий тушунчалардан бири. Дастлаб му-айян баландликдаги товушни ҳосил этиш учун торли чолғунинг дастасида бармоқ б-н босиладиган жой, парда маъносида ишлатилган. Кейинчалик Шарқ мусиқа назарияси ривожланиши жараёнида М.нинг мазмун доираси то-бора кенгайиб, бир-бирига нисбатан боғлиқ бошқа маъноларни ҳам англата бошлади: лад тузилмаси, лад тизими; муайян пардалар заминида вужудга келган куй-оҳанглар; шакл, жанр; бир қисмли ёки туркумли чолғу ва ашула йўллари; мусиқий услуб ва б. М.ларга оид назарий ва мусиқийэстетик масалалар Абу Юсуф Ёқуб ибн Исҳоқ ал-Киндий ва Форобий (9—10-а.), Ибн Сино ва Ибн Зайла (11-а.), Сафиуддин ал-Урмавий (13-а.), Маҳ-муд аш-Шерозий ва Абдулқодир Мароғий (14-а.), Жомий ва Зайнулобиддин Ҳусайний (15- а.), Нажмиддин Кавкабий Бухорий (16- а.), Дарвишали Чангий (17-а.) ва б. олимларнинг мусиқий рисолаларида тадқиқ этилган. Яқин ва Ўрта Шарқ мумтоз мусиқа назариясида 13-а.га қадар М.лар сони аниқ белгиланмаган. Сафиуддин ал-Урмавий М. номларидаги парда тузилмаларини илмий таснифлаб, Ўн икки мақом тизимини ишлаб чиққан. Ушбу тизим бирмунча такомиллаштирилган ҳолда қарийб 17-а.га қадар қўлланиб келинган. Ўн икки мақом негизида кейинчалик ҳар хил миллий ҳамда минтақавий М. турлари ва туркумлари вужудга келди. Булар ўзбек ва тожикларда М. дейилса, туркман ва уйғурларда муқом, эрон халқлари, озарбайжон ва арманларда муром ёки дастгоҳ, туркларда макам, араб халқларида мақам шаклида талаффуз қилинади. Халқчил, миллиймаҳаллий анъаналар таъсири остида М.ларнинг мусиқий ва ижровий хусусиятлари янги хислатлар б-н бойиган ҳолда умумий сони, номланиши, тартиби ҳамда тузилишида муайян муштараклик ва тафовутлар мавжуд.

Ҳоз. кунда М.лар ўз салмоғи ва маз-муни б-н кўпгина мусулмон Шарқ ха-лқлари мусиқа меросининг асосий кисмини ташкил этади. Улар шаклан ва услубан рангбаранг оҳангдор куй ва ашула йўлларидан иборат. Хусусан, ўзбек мумтоз мусиқасида Бухоро Шашмақоми, Хоразм мақомлари, Фарғона — Тошкент мақом йўллари, шунингдек, ёввойи М., сурнай, дутор М. йўллари юзага келган. Миллий мусиқа меросининг салмоқли қисмини ташкил этган М. номидаги чолғу ва айтим мусиқа асарлари ўтмиш бастакорлик ижодиётининг мумтоз маҳсули бўлиб, асрлар давомида оғзаки анъанада сайқал топиб бизгача етиб келган.

20-а. бошларидан шу кунга қадар ўзбек бастакорлари ва комггозиторлари М.лардан унумли фойдаланиб келмоқдалар. М. негизи ва услубида басталанган Ҳожи Абдулазиз, Содирхон ҳофиз, Ю. Ражабий, Ф. Содиқов, К. Жабборов, С. Калонов, О. Ҳотамов, Ф. Мамадалиев ва б.нинг куй ва ашулалари, В. Успенскийнинг «Фарҳод ва Ширин» мусиқали драмаси, Р. Глиэр ва Т. Содиқовларнинг «Лайли ва Маж-нун», М. Ашрафийнинг «Дилором» опералари, М. Бурҳоновнинг «Алишер Навоийга қасида»си, М. Маҳмудовнинг «Наво», М. Тожиевнинг 3,9 ва 11сим-фониялари, шунингдек, поэма, сюита, оратория, кантата, хор каби жанрларни ижодий ўзлаштиришда ўзбек М.и қонуниятлари ҳамда ўзига хос ифода воситалари муҳим омил бўлиб хизмат қилди. Кўҳна М. санъати ўзининг баркамол бадиий-эстетик аҳами-ятини тиклаб, замонавий мусиқий жараённинг ажралмас таркибий қисми сифатида ўзининг беқиёс ижодий, ижровий ва илмий салоҳиятини намоён этмоқда. Хусусан, М. ижрочиларининг республика танловлари 1983 й.дан эъти-боран ҳар 4 йилда мунтазам ўтказиб келинмоқда. М. масалаларига бағишланган кўплаб илмий-ижодий конферен-циялар («Ражабийхонлик», 1993, 1996, 1999), семинарлар, халқаро мусиқашу-нослик симпозиумлари (Самарқанд, 1978, 1983, 1987, 2001; Берлин 1988, Финляндия 1996, Истанбул 1999) ўтказилмоқда. М.ларнинг илмийназарий ҳамда амалий асослари мамлакатнинг бошланғич, ўрта махсус, олий мусика ва санъат таълими муассасаларида ўқитилиб, малакали мутахассислар тайёрланмоқда. 1987 й.дан ЮНЕСКО ҳузуридаги Анъанавий мусиқа бўйича халқаро уюшма (IFMC) қошидаги «Мақам» илмий гуруҳи фаолият кўрсатмоқда.

Ад.ҳ Ражабов И., Мақомлар масаласига дойр, Т., 1963; Иброҳимо в О., Мақом ва макон, Т., 1996.

Равшан Юнусов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.