Maqom

Maqom (arabça — «joy, makon, örin») — musulmon Şarqi musiqasidagi asosiy tuşunçalardan biri. ÖzME'ga köra, bu söz dastlab torli çolğu dastasida muayyan balandlikdagi tovuşni oliş uçun barmoq bosiladigan joyni, ya'ni pardani bildirgan. Keyinçalik uning ma'nosi kengayib, lad tuzilmasi va lad tizimi, ma'lum pardalar asosida tuğilgan kuylar, şakl va janr, bir qismli yoki turkumli çolğu va aşula yöllari, musiqiy uslub kabi tuşunçalarni ham anglata boşlagan. Rusça Vikipediya ham maqomni köp ma'noli atama deb ta'riflaydi: u ladning tovuşqatori, lad va uning barça funksiyalari, şuningdek, yaxlit matn-musiqa kompozitsiyasini bildiradi.1

ÖzME ma'lumotiga köra, maqomlarning nazariy va estetik masalalari 9–10-asrlarda al-Kindiy va Forobiy, 11-asrda Ibn Sino va Ibn Zayla, 13-asrda Safiuddin al-Urmaviy, 14-asrda Mahmud aş-Şeroziy va Abdulqodir Maroğiy, 15-asrda Jomiy va Zaynulobiddin Husayniy, 16-asrda Najmiddin Kavkabiy Buxoriy, 17-asrda Darvişali Çangiy risolalarida tadqiq etilgan. 13-asrgaça Yaqin va Örta Şarq musiqa nazariyasida maqomlar soni aniq belgilanmagan. Safiuddin al-Urmaviy pardalar tuzilmasini ilmiy tasniflab, Ön ikki maqom tizimini yaratgan; bu tizim bir oz takomillaştirilib, taxminan 17-asrgaça amalda bölgan.

ÖzME'ga köra, Ön ikki maqom negizida keyinçalik turli milliy va mintaqaviy maqom turkumlari vujudga kelgan. Atama özbek va tojiklarda «maqom», turkman va uyğurlarda «muqom», eronlik xalqlar, ozarbayjon va armanlarda «muğom» yoki «dastgoh», turklarda «makam», arablarda «maqam» deb aytiladi. Rusça Vikipediyaga köra, arab va turk maqomiga ozarbayjon muğomi, özbek va tojik şaşmaqomi, eron dastgohi va uyğur muqomi qardoş bölib, ular birgalikda «maqom-muğom an'anasi» deb ataladi. Har bir an'anada maqomlarning soni, nomi, tartibi va tuzilişida umumiylik bilan birga farqlar ham bor.

Özbek mumtoz musiqasida, ÖzME'ga köra, Buxoro Şaşmaqomi, Xorazm maqomlari, Farğona — Toşkent maqom yöllari, şuningdek dutor, surnay maqomlari va «yovvoyi maqom» yuzaga kelgan. Bu asarlar asrlar davomida oğzaki an'anada, ustozdan şogirdga ötib sayqal topgan.

ÖzME'ga köra, 20-asr boşlaridan özbek bastakorlari va kompozitorlari maqomlardan keng foydalanib kelmoqda. Hoji Abdulaziz, Sodirxon hofiz, Yunus Rajabiy, Faxriddin Sodiqov va boşqalarning kuy va aşulalari maqom uslubida yaratilgan. Maqom unsurlari V. Uspenskiyning «Farhod va Şirin» musiqali dramasi, R. Glier va T. Sodiqovning «Layli va Majnun», M. Aşrafiyning «Dilorom» operalari, M. Burhonov, M. Mahmudov va M. Tojiyev asarlarida ham qöllangan.

ÖzME ma'lumotiga köra, 1983-yildan maqom ijroçilarining respublika tanlovlari har tört yilda ötkazib kelinadi. Maqomga bağişlangan ilmiy anjumanlar, jumladan «Rajabiyxonlik», hamda Samarqand, Berlin, Finlyandiya va Istanbulda xalqaro musiqaşunoslik simpoziumlari ötkazilgan. 1987-yildan An'anaviy musiqa böyiça xalqaro kengaş qoşida «Maqam» ilmiy guruhi işlaydi. Maqom nazariyasi va ijroçiligi musiqa ta'limining barça bosqiçlarida öqitiladi.