Mardikorlik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 207–208-b. — ziyouz.com
Mardikorlik — 1) örta asrlarda Örta Osiyoda markaziy (xon, amir) yoki mahalliy hukumat farmoni b-n natural majburiyatni bajariş, şuningdek, katta yer egalari yerida işlovçi dehqonlar mehnatidan foydalaniş. Kanal qaziş, uni ta'mir qiliş, harbiy istehkomlar quriş va b. oğir yumuşlarni bajarişda mardikorlar — safarbar qilinganlardan foydalanilgan. Ba'zan markaziy hukumat farmoni b-n M.ka viloyatlar aholisi jalb etilgan. Bunday M. «mardi vilo» deb atalgan. Mas, 1559—80 y.larda Xoja Sa'd Jöyboriy Vaxş daryosida (Vaxşi Hisor viloyatida) kanal qurganda şayboniylardan Abdullaxonning yorliğiga binoan, Hisor, Qabodiyon, Denov va b. tumanlarning aholisi uçun «mardi vilo» e'lon qilinib, kanal qurilişiga 10 ming kişi safarbar etilgan.
2) 1-jahon uruşi davrida podşo Rossiyasidagi çekka ölkalardan front orqasiga majburan safarbar qilingan erkaklar mehnati. Ma'lumki, çor hukumati ölkada mustamlakaçilik siyosatini kuçaytirib, uni Rossiyaning xom aşyo manbai, tayyor mahsulot bozoriga aylantirdi. Natijada tub aholi qaş-şoqlaşdi, zöravonlik va zulm azobini tortdi. Ayniqsa, 1jahon uruşining boşlanişi şunday ham oğir hayotni yanada yomonlaşişiga olib keldi. Şunday şaroit hukm surayotgan bir paytda 1916 y. 25 iyunda podşo Nikolay II ning «Imperiyadagi rus bölmagan erkak aholini harakatdagi armiya r-nida harbiy inşootlar va, şuningdek, davlat mudofaasi uçun zarur bölgan boşqa har qanday işlarga jalb qiliş» farmoniga muvofiq, Sibir, Qozoğiston, Örta Osiyo va Gruziya mahalliy aholisidan 19 yoşdan 43 yoşgaça bölgan 400 ming erkak safarbar qilinişi möljallandi, jumladan, Turkistondan 250 ming kişi safarbar qilinişi kerak edi. Bu farmon tub aholini qaxr-ğazabi va noroziligini yanada qözğatib, qözgolon kötarilişigaturtki böldi. Mustamlakaçilik siyosati va M.ka safarbar etişga qarşi qaratilgan xalq kuraşi şafqatsizlarça bostirildi. Şundan keyin çor hukumati imperator farmonini amalga oşirişga kirişdi. Bu harakat xalq orasida «M.ka oliş» nomi b-n yuritildi. Çor ma'-muriyati olinadigan mardikorlarning sonini quyidagi tarzda belgiladi: Sirdaryo viloyatidan 60000, Farğona viloyatidan 51233, Samarqand viloyatidan 32407, Yettisuv viloyatidan 43000, Kaspiyorti viloyatidan 13830, jami — 200470 kişi yuborilişi şart bölgan. Ammo, xalqning qarşiligi tufayli 123000 dan ortiq mardikor safarbar qilişga erişildi. Ulardan 101600 kişi Rossiyaning şim. iga, 4000 kişi Sibirga, 7405 kişi Kavkazga örnaştirildi. 10 mingdan ortiq kişilar Turkiston ölkasida işlatildi. Ular Moskva, Peterburg, Ryazan, Tula, Oryol, Smolensk, Kozon, Samara, Perm, Yekaterinburg, Orenburg, Kiyev, Xarkov, Yekaterinoslav, Odessa, Zaporojye, Kerç, Tbilisi, Botumi va b. joylarda işladilar. Ularga arzimagan iş haqi tölangan, turar joylari ham ança xarob bölgan. Mardikorlar harbiy va oddiy sanoat korxonalarida, konlarda, temir yöllar qurilişlarida, örmonlarda va ayrim sanoatçi sarmoyadorlar (kapitalistlar)ning xöjaliklarida işlatildi. Ular oçlikdan, sovuqdan, xörlik va maşaqqatli mehnatdan köp azob-uqubatlarni boşlaridan keçirdilar. Ularning orasida ölganlar va oğir dardga çalinganlar böldi, boqimandasiz qolgan xotin va bolalari ham nihoyatda qaşşoqlaşgan edi. Mardikorlar 1917 y. çor hukumati ağdarilgandan keyin yurtlariga qaşşoklaşgan holda qaytdilar (yana q. Jizzax közğoloni, Örta Osiyo qözğoloni).
3) xonadonlardagi yumuşlarni bajariş uçun oğzaki kelişuv asosida muayyan haq evaziga xususiy şaxslarga işbay yoki vaqtbay yollanib işlaş.
Hamid Ziyoyev, Nuriddin Musayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРДИКОРЛИК — 1) ўрта асрларда Ўрта Осиёда марказий (хон, амир) ёки маҳаллий ҳукумат фармони б-н натурал мажбуриятни бажариш, шунингдек, катта ер эгалари ерида ишловчи деҳқонлар меҳнатидан фойдаланиш. Канал қазиш, уни таъмир қилиш, ҳарбий истеҳкомлар қуриш ва б. оғир юмушларни бажаришда мардикорлар — сафарбар қилинганлардан фойдаланилган. Баъзан марказий ҳукумат фармони б-н М.ка вилоятлар аҳолиси жалб этилган. Бундай М. «марди вило» деб аталган. Мас, 1559—80 й.ларда Хожа Саъд Жўйборий Вахш дарёсида (Вахши Ҳисор вилоятида) канал қурганда шайбонийлардан Абдуллахоннинг ёрлиғига биноан, Ҳисор, Қабодиён, Денов ва б. туманларнинг аҳолиси учун «марди вило» эълон қилиниб, канал қурилишига 10 минг киши сафарбар этилган.
2) 1-жаҳон уруши даврида подшо Россиясидаги чекка ўлкалардан фронт орқасига мажбуран сафарбар қилинган эркаклар меҳнати. Маълумки, чор ҳукумати ўлкада мустамлакачилик сиёсатини кучайтириб, уни Россиянинг хом ашё манбаи, тайёр маҳсулот бозорига айлантирди. Натижада туб аҳоли қаш-шоқлашди, зўравонлик ва зулм азобини тортди. Айниқса, 1жаҳон урушининг бошланиши шундай ҳам оғир ҳаётни янада ёмонлашишига олиб келди. Шундай шароит ҳукм сураётган бир пайтда 1916 й. 25 июнда подшо Николай II нинг «Империядаги рус бўлмаган эркак аҳолини ҳаракатдаги армия р-нида ҳарбий иншоотлар ва, шунингдек, давлат мудофааси учун зарур бўлган бошқа ҳар қандай ишларга жалб қилиш» фармонига мувофиқ, Сибирь, Қозоғистон, Ўрта Осиё ва Грузия маҳаллий аҳолисидан 19 ёшдан 43 ёшгача бўлган 400 минг эркак сафарбар қилиниши мўлжалланди, жумладан, Туркистондан 250 минг киши сафарбар қилиниши керак эди. Бу фармон туб аҳолини қахр-ғазаби ва норозилигини янада қўзғатиб, қўзголон кўтарилишигатуртки бўлди. Мустамлакачилик сиёсати ва М.ка сафарбар этишга қарши қаратилган халқ кураши шафқатсизларча бостирилди. Шундан кейин чор ҳукумати император фармонини амалга оширишга киришди. Бу ҳаракат халқ орасида «М.ка олиш» номи б-н юритилди. Чор маъ-мурияти олинадиган мардикорларнинг сонини қуйидаги тарзда белгилади: Сирдарё вилоятидан 60000, Фарғона вилоятидан 51233, Самарқанд вилоятидан 32407, Еттисув вилоятидан 43000, Каспийорти вилоятидан 13830, жами — 200470 киши юборилиши шарт бўлган. Аммо, халқнинг қаршилиги туфайли 123000 дан ортиқ мардикор сафарбар қилишга эришилди. Улардан 101600 киши Россиянинг шим. ига, 4000 киши Сибирга, 7405 киши Кавказга ўрнаштирилди. 10 мингдан ортиқ кишилар Туркистон ўлкасида ишлатилди. Улар Москва, Петербург, Рязань, Тула, Орёл, Смоленск, Козон, Самара, Пермь, Екатеринбург, Оренбург, Киев, Харьков, Екатеринослав, Одесса, Запорожье, Керчь, Тбилиси, Ботуми ва б. жойларда ишладилар. Уларга арзимаган иш ҳақи тўланган, турар жойлари ҳам анча хароб бўлган. Мардикорлар ҳарбий ва оддий саноат корхоналарида, конларда, темир йўллар қурилишларида, ўрмонларда ва айрим саноатчи сармоядорлар (капиталистлар)нинг хўжаликларида ишлатилди. Улар очликдан, совуқдан, хўрлик ва машаққатли меҳнатдан кўп азоб-уқубатларни бошларидан кечирдилар. Уларнинг орасида ўлганлар ва оғир дардга чалинганлар бўлди, боқимандасиз қолган хотин ва болалари ҳам ниҳоятда қашшоқлашган эди. Мардикорлар 1917 й. чор ҳукумати ағдарилгандан кейин юртларига қашшоклашган ҳолда қайтдилар (яна қ. Жиззах кўзғолони, Ўрта Осиё қўзғолони).
3) хонадонлардаги юмушларни бажариш учун оғзаки келишув асосида муайян ҳақ эвазига хусусий шахсларга ишбай ёки вақтбай ёлланиб ишлаш.
Ҳамид Зиёев, Нуриддин Мусаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.