Örta Osiyo qözğoloni
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 166–167-b. — ziyouz.com
Örta Osiyo qözğoloni (1916), mardikorlar qözğoloni — 1-jahon uruşi davri (1914—18)da Rossiya podşo hukumatining mustamlakaçilik siyosatiga qarşi Örta Osiyo xalqlarining çiqişlari. Ö.O.q. aslida ölkada tobora kuçayib borayotgan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy qarama-qarşiliklar mahsuli bölib, uning boşlanişi uçun Nikolay II ning 1916 yil 25 iyundagi mardikorlikka oliş haqidagi farmoni bahona bölgan. Bu farmon ijtimoiy-iqtisodiy tomondan ahvoli tang bölib turgan xalqning sabrkosasini töldirib yubordi.
Dastlabki qözğolon 4 iyul kuni Samarqand viloyatining Xöjand şahrida boşlandi. Olomon politsiya idorasida töplanib mardikorlikka olişni töxtatişlarini talab qildi. Bunga javoban çor ma'muriyati soldatlari ularni öqqa tutdi. Bunday voqealar Samarqand viloyatining Siyob, Mahalla, Xöjaahror, Dahbed, Jizzax, Sangzor, Zomin, Gadoytopmas, Jumabozor va boşqalar joylarda bir-biriga ulanib ketdi (q. Jizzax qözğoloni). Qözğolonlarning birinketigg mağlubiyatga uçraşiga qaramay xalq ommasi boş kötarişdan qaytmadi. Qözğolonlarning hammasi şafqatsizlik bilan bostirildi.
Turkiston ölkasining Sirdaryo viloyatida ham xalq qözğolonlari avjiga çiqdi. Bu yerdagi qözğolonlarni ayollar boşlab berdilar. Dastlabki qözğolon 11 iyul kuni Toşkent şahrida boşlanib, ular soni 2000—3000 kişi atrofida edi. Qözğolonçilar Olmazordagi politsiya idorasiga töplanganlar, oldingi saflarda ayollar turişgan. Qözğolonçilar mardikorlikka olinadiganlar röyxatini yirtib taşlaş uçun politsiya binosiga bostirib kirişgan va derazalarni toşböron qilişgan. Şunda pristav Moçalov xalqqa qarata öt oçişga buyruq bergan va qözğolon faollaridan bölgan Ruzvonbibi Ahmadjonovani öz qöli bilan otib taşlagan. Qözğolon qonga botirilgan. Qözğolonlar Sirdaryo viloyatining Töytepa, Xonobod, Zangiota, Perovskiy, Avliyoota va boşqalar joylarida ham şiddatli tus olgan.
Qözğolon alangasi Farğona viloyatini ham qamrab oldi. U yerdagi dastlabki qözğolonni 9 iyulda Andijon şahri aholisi boşlab berdi. Ertasiga Dalvarzin, 13 iyulda esa Çuama qişloği aholisi qözğolon kötardi.
Viloyatdagi eng yirik qözğolon Marğilon şahrida bölib, unda 20—25 ming kişi qatnaşdi. Qözğolonlar Farğona viloyatining Andijon, Namangan, Qöqon, Öş va Skobelev uyezdlarida davom etdi. Turkiston ölkasi böyiça eng köp qözğolonlar aynan şu viloyatda bölib ötgan edi.
Mustabid hukumat yuzlab qözğolonçilarni hibsga oldi va ularni qattiq jazoladi. Qözğolonçilar işi böyiça sud jarayonlari harbiy vazir D.S.Şuvayev farmoni bilan taşkil qilingan maxsus muvaqqat harbiy sudlar tomonidan amalga oşirilgan. Sud işlari yopiq eşiklar ortida, mutlaqo yaşirin tarzda ötkazilgan. Ularga harbiy sud orqali ölim, surgun va turli muddatlarga qamaş jazolarini beriş bilan qözğolon qatnaşçilaridan qattiq öç olindi.
Çor ma'muriyati belgilangan 200 ming 470 kişi örniga 123 mingdan ortiq mardikorlarni safarbar qilişga muvaffaq böldi. Ulardan 101 600 kişi Rossiyaning Yevropa qismiga, 4000 kişi Sibirga, 7405 kişi Kavkazga joylaştirilgan. 10 mingdan ortiq kişi Turkiston ölkasida işlatilgan.
Ö.O.q.ning öziga xos xususiyati şundan iboratki, unda özbek, qozoq, tojik, qirğiz, turkman va qoraqalpoqlar birgalikda mardonavor kuraşdilar. Kuraş davomida xalklarning tarixan şakllangan birodarligi va döstligi yaqqol namoyon böldi. Qözğolon nihoyatda ommaviy tus olganligi sababli uning dovruği Rossiyaga yetib bordi. Ayniqsa, uni bostiriş bilan boğliq fojialar dahşatli böldi, hatto Rossiya davlat dumasining diqqatini jalb etdi. Oppozitsiyadagi fraksiyalar maxsus komissiya tuzib 1916 yil qözğolonining sabablari va oqibatlarini örgandi. Söngra duma majlisida komissiya a'zolari va sözga çiqqanlar orasida çor hukumatining siyosatini ğayriqonuniyligini, adolatsizligini va tub aholining ustidan yurgizgan zulmini foş etdilar. Xalq qözğolonlarini Peterburgda, Rossiya davlat dumasida muhokama etilişida jadidlarning, ayniqsa, Ubaydulla Asadullaxöjayevnit xizmati katta böldi.
Ö.O.q. çor hukumatining mustamlakaçilik va uluğmillatçilik siyosatiga qattiq zarba berdi. Bu kuraş milliy zulm, ölkani Rossiyaning xom aşyo manbai va tayyor mahsulotlar bozoriga aylantirişga qarşi qaratildi.
Qözğolon özbek va ölkaning boşqa xalqlarining mustaqillik, ozodlik uçun olib borgan kuraşlari tarixida öçmas iz qoldirdi.
Ad.: Özbekistonning yangi tarixi, 1j. [Turkiston çor Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Ziyaye v H., Özbekiston mustaqilligi uçun kuraşlarning tarixi, T., 2001; I smoi l ova J., Farğona vodiysida milliy ozodlik kuraşlari, T., 2003.
Jannat Ismoilova.
Q.: Jizzax qözğoloni
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎРТА ОСИЁ ҚЎЗҒОЛОНИ (1916), мардикорлар қўзғолони — 1-жаҳон уруши даври (1914—18)да Россия подшо ҳукуматининг мустамлакачилик сиёсатига қарши Ўрта Осиё халқларининг чиқишлари. Ў.О.қ. аслида ўлкада тобора кучайиб бораётган ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий қарама-қаршиликлар маҳсули бўлиб, унинг бошланиши учун Николай II нинг 1916 йил 25 июндаги мардикорликка олиш ҳақидаги фармони баҳона бўлган. Бу фармон ижтимоий-иқтисодий томондан аҳволи танг бўлиб турган халқнинг сабркосасини тўлдириб юборди.
Дастлабки қўзғолон 4 июль куни Самарқанд вилоятининг Хўжанд шаҳрида бошланди. Оломон полиция идорасида тўпланиб мардикорликка олишни тўхтатишларини талаб қилди. Бунга жавобан чор маъмурияти солдатлари уларни ўққа тутди. Бундай воқеалар Самарқанд вилоятининг Сиёб, Маҳалла, Хўжааҳрор, Даҳбед, Жиззах, Сангзор, Зомин, Гадойтопмас, Жумабозор ва бошқалар жойларда бир-бирига уланиб кетди (қ. Жиззах қўзғолони). Қўзғолонларнинг биринкетигг мағлубиятга учрашига қарамай халқ оммаси бош кўтаришдан қайтмади. Қўзғолонларнинг ҳаммаси шафқатсизлик билан бостирилди.
Туркистон ўлкасининг Сирдарё вилоятида ҳам халқ қўзғолонлари авжига чиқди. Бу ердаги қўзғолонларни аёллар бошлаб бердилар. Дастлабки қўзғолон 11 июль куни Тошкент шаҳрида бошланиб, улар сони 2000—3000 киши атрофида эди. Қўзғолончилар Олмазордаги полиция идорасига тўпланганлар, олдинги сафларда аёллар туришган. Қўзғолончилар мардикорликка олинадиганлар рўйхатини йиртиб ташлаш учун полиция биносига бостириб киришган ва деразаларни тошбўрон қилишган. Шунда пристав Мочалов халққа қарата ўт очишга буйруқ берган ва қўзғолон фаолларидан бўлган Рузвонбиби Аҳмаджоновани ўз қўли билан отиб ташлаган. Қўзғолон қонга ботирилган. Қўзғолонлар Сирдарё вилоятининг Тўйтепа, Хонобод, Зангиота, Перовский, Авлиёота ва бошқалар жойларида ҳам шиддатли тус олган.
Қўзғолон алангаси Фарғона вилоятини ҳам қамраб олди. У ердаги дастлабки қўзғолонни 9 июлда Андижон шаҳри аҳолиси бошлаб берди. Эртасига Далварзин, 13 июлда эса Чуама қишлоғи аҳолиси қўзғолон кўтарди.
Вилоятдаги энг йирик қўзғолон Марғилон шаҳрида бўлиб, унда 20—25 минг киши қатнашди. Қўзғолонлар Фарғона вилоятининг Андижон, Наманган, Қўқон, Ўш ва Скобелев уездларида давом этди. Туркистон ўлкаси бўйича энг кўп қўзғолонлар айнан шу вилоятда бўлиб ўтган эди.
Мустабид ҳукумат юзлаб қўзғолончиларни ҳибсга олди ва уларни қаттиқ жазолади. Қўзғолончилар иши бўйича суд жараёнлари ҳарбий вазир Д.С.Шуваев фармони билан ташкил қилинган махсус муваққат ҳарбий судлар томонидан амалга оширилган. Суд ишлари ёпиқ эшиклар ортида, мутлақо яширин тарзда ўтказилган. Уларга ҳарбий суд орқали ўлим, сургун ва турли муддатларга қамаш жазоларини бериш билан қўзғолон қатнашчиларидан қаттиқ ўч олинди.
Чор маъмурияти белгиланган 200 минг 470 киши ўрнига 123 мингдан ортиқ мардикорларни сафарбар қилишга муваффақ бўлди. Улардан 101 600 киши Россиянинг Европа қисмига, 4000 киши Сибирга, 7405 киши Кавказга жойлаштирилган. 10 мингдан ортиқ киши Туркистон ўлкасида ишлатилган.
Ў.О.қ.нинг ўзига хос хусусияти шундан иборатки, унда ўзбек, қозоқ, тожик, қирғиз, туркман ва қорақалпоқлар биргаликда мардонавор курашдилар. Кураш давомида халкларнинг тарихан шаклланган биродарлиги ва дўстлиги яққол намоён бўлди. Қўзғолон ниҳоятда оммавий тус олганлиги сабабли унинг довруғи Россияга етиб борди. Айниқса, уни бостириш билан боғлиқ фожиалар даҳшатли бўлди, ҳатто Россия давлат думасининг диққатини жалб этди. Оппозициядаги фракциялар махсус комиссия тузиб 1916 йил қўзғолонининг сабаблари ва оқибатларини ўрганди. Сўнгра дума мажлисида комиссия аъзолари ва сўзга чиққанлар орасида чор ҳукуматининг сиёсатини ғайриқонунийлигини, адолатсизлигини ва туб аҳолининг устидан юргизган зулмини фош этдилар. Халқ қўзғолонларини Петербургда, Россия давлат думасида муҳокама этилишида жадидларнинг, айниқса, Убайдулла Асадуллахўжаевнит хизмати катта бўлди.
Ў.О.қ. чор ҳукуматининг мустамлакачилик ва улуғмиллатчилик сиёсатига қаттиқ зарба берди. Бу кураш миллий зулм, ўлкани Россиянинг хом ашё манбаи ва тайёр маҳсулотлар бозорига айлантиришга қарши қаратилди.
Қўзғолон ўзбек ва ўлканинг бошқа халқларининг мустақиллик, озодлик учун олиб борган курашлари тарихида ўчмас из қолдирди.
Ад.: Ўзбекистоннинг янги тарихи, 1ж. [Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Зияе в Ҳ., Ўзбекистон мустақиллиги учун курашларнинг тарихи, Т., 2001; И смои л ова Ж., Фарғона водийсида миллий озодлик курашлари, Т., 2003.
Жаннат Исмоилова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.