1916-yilgi Örta Osiyo qözğoloni

1916-yilgi Örta Osiyo qözğoloni, mardikorlar qözğoloni yoki qirğizlarda Ürkün — Birinçi jahon uruşi yillarida Rossiya imperiyasining Örta Osiyodagi mulklarida mahalliy aholining podşo hukumati siyosatiga qarşi kötargan keng qamrovli çiqişlari. Bevosita bahona 1916-yil 25-iyunda Nikolay II imzolagan, mahalliy erkaklarni front ortidagi ağir işlarga — mardikorlikka safarbar qiliş töğrisidagi farmon bölgan. Qözğolon Turkiston va Dala ölkalarining deyarli barça viloyatlarini qamrab olgan.12

ÖzME qözğolonni mintaqada yillar davomida töplanib kelgan ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy ziddiyatlar natijasi deb baholaydi; mardikorlik farmoni esa xalq sabr kosasini töldirgan sönggi tomçi bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, farmon 19 yoşdan 43 yoşgaça bölgan erkaklarga taalluqli edi. Norozilikni yerlarning tortib olinib rus köçmanlariga berilişi, kambağallik, uruş ehtiyojlari uçun mollarning arzimas narxda majburiy ravişda olib qöyilişi ham kuçaytirgan. Uşbu manbaga köra, köçiriş siyosati natijasida mintaqadagi rus aholisi 1897-yildagi 200 mingdan 1917-yilda 750 minggaça ösgan.

Ilk töqnaşuv 1916-yil 4-iyulda (yangi hisob böyiça 17-iyulda) Samarqand viloyatiga qaraşli Xöjand şahrida yuz bergan: mardikorlikka olinadiganlar röyxatini yöq qilişni talab qilgan olomonga qarata öq uzilgan. Söng tartibsizliklar Siyob, Dahbed, Jizzax, Zomin va boşqa joylarga yoyilgan. Jizzaxdagi qözğolon ayniqsa kuçli bölgan va şafqatsiz bostirilgan.

Sirdaryo viloyatida harakatni ayollar boşlab bergan. ÖzME'ga köra, 11-iyulda Toşkentning Olmazor dahasidagi politsiya idorasi oldida 2–3 ming kişi töplangan, ularga öq uzilib, Rozvonbibi Ahmadjonova halok bölgan. Farğona viloyatida birinçi bölib Andijon aholisi 9-iyulda boş kötargan, eng yirik çiqiş esa Marğilonda bölib, unda 20–25 ming kişi qatnaşgan. ÖzME'ga köra, Turkiston ölkasidagi qözğolonlarning eng köpi aynan Farğona viloyatida bölib ötgan.

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, qözğolon Yettisuv va Törğay viloyatlarida eng uzoq davom etgan va eng köp qon tökilişiga sabab bölgan: bu yerda u qisman millatlararo töqnaşuv tusini olib, rus köçmanlari qişloqlari ham talon-taroj qilingan. Törğayda qözğolonçilar öz xonlarini saylab, 1917-yil boşigaça qarşilik körsatgan.

Hukumat Turkiston harbiy okrugida harbiy holat e'lon qilib, qözğolonni qurol kuçi bilan bostirgan. ÖzME'ga köra, ayblanuvçilar yopiq harbiy sudlarda ölim, surgun va qamoq jazolariga hukm qilingan. Ma'muriyat 200 ming 470 kişi örniga 123 mingdan ortiq mardikorni safarbar qila olgan, ularning köpçiligi Rossiyaning Yevropa qismiga jönatilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, qözğolon va uning bostirilişi oqibatida, şu jumladan oçarçilik va kasalliklardan, turli hisob-kitoblarga köra 100 mingdan 500 minggaça kişi halok bölgan, yuz minglab qirğiz va qozoqlar Xitoyga qoçişga majbur bölgan. Qirğiz tarixşunosligida bu voqea alohida örin tutadi.

ÖzME'ga köra, qözğolonda özbek, qozoq, tojik, qirğiz, turkman va qoraqalpoqlar birgalikda qatnaşgan. Voqealar Rossiya Davlat dumasida muhokama qilingan, bunda jadid Ubaydulla Xöjayevning xizmati katta bölgan. Sovet davrida qözğolonning ayrim yetakçilari inqilob qahramoni sifatida uluğlangan, uning diniy va milliy jihatlari esa çetlab ötilgan. Hozirgi Örta Osiyo davlatlarida qözğolon mustamlakaçilikka qarşi kuraşning muhim sahifasi sifatida qaraladi.