Ma'rifatçilik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 336–337-b. — ziyouz.com
Ma'rifatçilik - madaniyat va ma'naviyat sohasidagi oqim. Uning negizini fan, bilim imkoniyatlariga katta işonç taşkil qiladi. Ma'ri-fatçilar bilimlar yordamida ijtimoiy hayotdagi nomutanosibliklar va kamçiliklarni bartaraf qiliş mumkinligiga işonganlar. Şu nuqtai nazardan M.ni mafkuraviy, ijtimoiy-falsafiy oqim deyiş mumkin. Ilm-fanni egallaş va tarğib qiliş qad. zamonlarda boşlangan bölsada, M. oqim sifatida Ğarbda 17-a. oxiri — 18-a. boşlarida, Şarqda esa 19-a.ning oxiri — 20-a. boşlarida maydonga keldi.
Yunonistonda Demokrit, Sokrat, Platon, Aristotel singari faylasuflar, Qad. Xitoyda Konfutsiy, Örta Osiyoda Kaykovus, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Xorazmiy, Mirzo Uluğbek, Alişer Navoiy kabi allomalar fanning ulkan ahamiyatini e'tirof etib, keng tarğib qilganlar. Ularning ğoyalari tom ma'nodagi M. ğoyalari edi. M. Ğarbda ham, Şarqsa ham bir neça umumiy xususiyatga ega bölib, diniy aqidapara-stlikka qarşi qaratilgan va turliça davom etgan. Ğarb ma'rifatçiligining Volter, Monteskye, Kondilyak, La-metri, Golbax, Didro, Gelvetsii, Mabli, Morelli, Kondorse va b. vakillari diniy aqidaparastlikni tanqid qiliş b-n çeklanmay, umuman dinga qarşi kuraş olib bordilar. Ğarb ma'rifatçiligi dahriylik xususiyatini kasb etdi, bu uning asosiy belgilaridan biriga aylandi.
Şarq ma'rifatçiligi umuman dinga qarşi emas, balki diniy aqidaparastlikka qarşi böldi. Şarqdagi M.ning yirik namoyandalari Ismoil-bek Gasprinskiy, Zakiy Validiy, Mahmudxöja Behbudiy, Fitrat, Munav-varqori, Abdulla Avloniy kabilar diniy aqidaparastlikka qarşi keskin kuraş olib bordilar, lekin bu kuraş dahriylik mavqeidan emas, mö'tadil dindorlik mavqeidan olib borildi. Ularning kupi dindor, ba'zilari esa (M. Behbudiy) diniy ulamo bölgan. Ğarb ma'rifatçiligi zamindorlar va monarxiyaga qarşi kuraş bayroği ostida ötdi. 1789 y. Buyuk fransuz inqilobiş keltirib çiqargan sabablar orasida M. muhim örin tutadi. Şarq, xususan, Örta Osiyo ma'rifatçilari keskin siyosiy talablarni olğa surişmadi. Ular jamiyatni savodli qiliş orqali adolatli va farovon turmuşga erişmoqçi böldilar. Ğarbda ma'rifatçilar köproq tabiiy fanlarga murojaat qilişdi. Çunki yuqorida nomlari zikr etilgan ğarblik ma'rifatçilarning deyarli barçasi ayni paytda tabiatşunos olim bölib, ularning köpçiligi tabiatşunoslik rivojiga öz hissasini qöşgan. Şarkda faqat tabiiy fanlarga emas, umuman ilm-fanga, soğlom fikrga, mantiqqa murojaat qilişdi. Ular xalqni röşno-
likka çiqarişning asosiy yöli — uni savodli qiliş, ortiqça sarfxarajatlar talab qiladigan marosimlarga qarşi kuraşda deb bilişdi. Şu b-n birga, ular diniy aqidaparastlikka qarşi kuraşda faqat dunyoviy fanlardan emas, Qur'on oyatlari va payğambar hadislaridan ham foydalanişdi, zero ularning köpçiligi mu-ayyan diniy bilimlarni ham egallagan edi.
Ğarb ma'rifatçilari çerkov tomonidan ta'qib va tazyiq ostiga olindi. Lekin 17-a. oxiri — 18-a. boşlarida Yevropada demokratik muassasalar tarkib topa boşlagani, söz erkinligi va vijdon erkinligi tamoyillari amal qila boşlagani uçun çerkov ularga sezilarli zarba bera olmadi. Örta Osiyoda esa 19-a. sönggi çoragida rivojlana boşlagan M. harakati vakillari köplab qurbon berdilar. 20-a. boşida jadidlar harakati (q. Jadidçilik) ikkiga bölinib, aqidaparastlar kuçayib keta boşlagaç, ma'rifatçilar köp talofat kura boşladilar. Ularning köp qismi ta'qib va sazoyi qilindi. 1918—19 y.larda aqidaparast ulamolarning fatvosi b-n minglab ma'rifatçilar va ularga xayrixoh kişilar jismonan yöqotildi. Şörolar davri tarix va falsafa fanida ma'rifatçilarga idealizm vakillari, deb baho berilgan. Çunki ma'rifatçilar jamiyatni rivojlantirişga inqilobiy töntarişlar b-n emas, yaxşilikni, adolatni, bilimlarni tarğib qiliş yöli b-n erişmoqçi bölgan edilar. Şörolar davlati siyosiy amaliyotida esa ularga xalq duşmanlari yorliği yopiştirildi, ular jazolandi yoki qatl etidsi.
Özbekistonda mustaqillik qölga kiritilgaç, ma'rifatçilarga istiqlolning ma'naviynazariy asosçilari deb baho beriş ustuvorlik qila boşladi. Aslida rus mustamlakaçiligi davrida ma'rifatçilar orasida Rossiya b-n birga rivojlanişni tarğib qiluvçilar oz emasdi. Qanday bölmasin, ma'rifatçilar xalqimizning madaniy, ma'naviy rivojlaniş tarixida katta örin tutadi.
Ad:. Oyina (1914-1915 y.), T., 2001; Şarafuddinov O., Istikdol fidokorlari: Mustafo Çöqay, Çölpon, Otajon Hoşim, T., 1993; Karimov N., Milliy ozodlik kuraşçilari va adabiyot, T., 1997; Jadidlik va milliy istiqlol tantanasi (Ilmiy maqolalar töplami), T., 2002.
Abdullajon Begmatov.
Q.: Jadidçilik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАЪРИФАТЧИЛИК - маданият ва маънавият соҳасидаги оқим. Унинг негизини фан, билим имкониятларига катта ишонч ташкил қилади. Маъри-фатчилар билимлар ёрдамида ижтимоий ҳаётдаги номутаносибликлар ва камчиликларни бартараф қилиш мумкинлигига ишонганлар. Шу нуқтаи назардан М.ни мафкуравий, ижтимоий-фалсафий оқим дейиш мумкин. Илм-фанни эгаллаш ва тарғиб қилиш қад. замонларда бошланган бўлсада, М. оқим сифатида Ғарбда 17-а. охири — 18-а. бошларида, Шарқда эса 19-а.нинг охири — 20-а. бошларида майдонга келди.
Юнонистонда Демокрит, Сократ, Платон, Аристотель сингари файласуфлар, Қад. Хитойда Конфуций, Ўрта Осиёда Кайковус, Абу Наср Форобий, Абу Райҳон Беруний, Ибн Сино, Хоразмий, Мирзо Улуғбек, Алишер Навоий каби алломалар фаннинг улкан аҳамиятини эътироф этиб, кенг тарғиб қилганлар. Уларнинг ғоялари том маънодаги М. ғоялари эди. М. Ғарбда ҳам, Шарқца ҳам бир неча умумий хусусиятга эга бўлиб, диний ақидапара-стликка қарши қаратилган ва турлича давом этган. Ғарб маърифатчилигининг Вольтер, Монтескье, Кондильяк, Ла-метри, Гольбах, Дидро, Гельвеции, Мабли, Морелли, Кондорсе ва б. вакиллари диний ақидапарастликни танқид қилиш б-н чекланмай, умуман динга қарши кураш олиб бордилар. Ғарб маърифатчилиги даҳрийлик хусусиятини касб этди, бу унинг асосий белгиларидан бирига айланди.
Шарқ маърифатчилиги умуман динга қарши эмас, балки диний ақидапарастликка қарши бўлди. Шарқдаги М.нинг йирик намояндалари Исмоил-бек Гаспринский, Закий Валидий, Маҳмудхўжа Беҳбудий, Фитрат, Мунав-варқори, Абдулла Авлоний кабилар диний ақидапарастликка қарши кескин кураш олиб бордилар, лекин бу кураш даҳрийлик мавқеидан эмас, мўътадил диндорлик мавқеидан олиб борилди. Уларнинг купи диндор, баъзилари эса (М. Беҳбудий) диний уламо бўлган. Ғарб маърифатчилиги заминдорлар ва монархияга қарши кураш байроғи остида ўтди. 1789 й. Буюк француз инқилобиш келтириб чиқарган сабаблар орасида М. муҳим ўрин тутади. Шарқ, хусусан, Ўрта Осиё маърифатчилари кескин сиёсий талабларни олға суришмади. Улар жамиятни саводли қилиш орқали адолатли ва фаровон турмушга эришмоқчи бўлдилар. Ғарбда маърифатчилар кўпроқ табиий фанларга мурожаат қилишди. Чунки юқорида номлари зикр этилган ғарблик маърифатчиларнинг деярли барчаси айни пайтда табиатшунос олим бўлиб, уларнинг кўпчилиги табиатшунослик ривожига ўз ҳиссасини қўшган. Шаркда фақат табиий фанларга эмас, умуман илм-фанга, соғлом фикрга, мантиққа мурожаат қилишди. Улар халқни рўшно-
ликка чиқаришнинг асосий йўли — уни саводли қилиш, ортиқча сарфхаражатлар талаб қиладиган маросимларга қарши курашда деб билишди. Шу б-н бирга, улар диний ақидапарастликка қарши курашда фақат дунёвий фанлардан эмас, Қуръон оятлари ва пайғамбар ҳадисларидан ҳам фойдаланишди, зеро уларнинг кўпчилиги му-айян диний билимларни ҳам эгаллаган эди.
Ғарб маърифатчилари черков томонидан таъқиб ва тазйиқ остига олинди. Лекин 17-а. охири — 18-а. бошларида Европада демократик муассасалар таркиб топа бошлагани, сўз эркинлиги ва виждон эркинлиги тамойиллари амал қила бошлагани учун черков уларга сезиларли зарба бера олмади. Ўрта Осиёда эса 19-а. сўнгги чорагида ривожлана бошлаган М. ҳаракати вакиллари кўплаб қурбон бердилар. 20-а. бошида жадидлар ҳаракати (қ. Жадидчилик) иккига бўлиниб, ақидапарастлар кучайиб кета бошлагач, маърифатчилар кўп талофат кура бошладилар. Уларнинг кўп қисми таъқиб ва сазойи қилинди. 1918—19 й.ларда ақидапараст уламоларнинг фатвоси б-н минглаб маърифатчилар ва уларга хайрихоҳ кишилар жисмонан йўқотилди. Шўролар даври тарих ва фалсафа фанида маърифатчиларга идеализм вакиллари, деб баҳо берилган. Чунки маърифатчилар жамиятни ривожлантиришга инқилобий тўнтаришлар б-н эмас, яхшиликни, адолатни, билимларни тарғиб қилиш йўли б-н эришмоқчи бўлган эдилар. Шўролар давлати сиёсий амалиётида эса уларга халқ душманлари ёрлиғи ёпиштирилди, улар жазоланди ёки қатл этидци.
Ўзбекистонда мустақиллик қўлга киритилгач, маърифатчиларга истиқлолнинг маънавийназарий асосчилари деб баҳо бериш устуворлик қила бошлади. Аслида рус мустамлакачилиги даврида маърифатчилар орасида Россия б-н бирга ривожланишни тарғиб қилувчилар оз эмасди. Қандай бўлмасин, маърифатчилар халқимизнинг маданий, маънавий ривожланиш тарихида катта ўрин тутади.
Ад:. Ойина (1914-1915 й.), Т., 2001; Шарафуддинов О., Истикдол фидокорлари: Мустафо Чўқай, Чўлпон, Отажон Ҳошим, Т., 1993; Каримов Н., Миллий озодлик курашчилари ва адабиёт, Т., 1997; Жадидлик ва миллий истиқлол тантанаси (Илмий мақолалар тўплами), Т., 2002.
Абдуллажон Бегматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.