Mariy El

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 216–218-b. — ziyouz.com

Mariy El MARIY EL, Mariy El Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Rossiya Yevropa qismining markazida, asosan, Volga daryosining söl sohilida joylaşgan. Mayd. 23,2 ming km2. Aholisi 761,2 ming kişi (1999). Poytaxti Yoşkar-Ola ş. Ma'muriy jihatdan 14 tuman, 3 şaharga bölinadi.

Davlat tuzumi. M. E. — respublika. Respublika boşliği—prezident. Kopun çiqaruvçi hokimiyatni Davlat majlisi (parlament), ijroiya hokimi-yatni hukumat amalga oşiradi. Hukumatga prezident boşçilik qiladi.

Tabiati. Yer yuzasi vodiylar va jarliklar b-n kesilgan tekislikdan iborat. Volga daryosi söl sohilining şarqiy qismini Vyatka Uvali yassi tepaligi (275 m gaça) egallaydi. Ğarbiy qismi pasttekislik. Daryoning öng so-hili esa Volga böyi qirlarining (198 m gaça) şim. çekkasidir. Foydali qazilmalari: ohaktoş, dolomit, şişa va silikat qumlari, gips, torf. Iklimi mö'tadil kontinental. Örtaça t-ra yanv.da —13°, iyulda 19°. Yiliga 450— 500 mm yoğin yoğadi. Asosiy daryolari — Volga va uning irmoqlari Vetluga, Rutka, Katta Kokşaga, Kiçik Kokşaga, Ilet. Köl köp. Tuprokutari çimli podzol, qumoq, çirindili, kulrang örmon va b. M. E. hududining yarmidan köproği örmon (qarağay, oqqarağay va b. igna bargli daraxtlar). Hayvonlardan böri, qönğir ayiq, tulki, los, silovsin, quyon, bobr, turli quşlar va b. yaşaydi. Katta Kokşaga qöriqxonasi, «Mariy Çodri» tabiiy milliy bogi bor.

Aholisi. Tub joy aholisi — mariylar; rus, tatar, çuvaş, ukrain va b. ham yaşaydi. Rasmiy tili — meriy va rus tillari. Şahar aholisi 61,8%. Yirik şaharlari: Yoşkar-Ola, Voljsk.

Tarixi. M. E. hududida sönggi paleolit davridan odamlar yaşay boşlagan, neolit davrida manzilgohlar paydo bölgan. Mil. 1ming yillikda qabilalaruyuşa borgan. 5—10-a.larda qad. meriy elati şakllandi. 10— 12-a.larda mariylar Volgakama Bulğoriyasinij iqtisodiy va madaniy ta'sirida böldi. 13-a.ning 30-y.larida ular möğullar asoratiga tuşdi, 15-a.dan Krzon xonligi, 1551—52 y.lardan Rus davlati tarkibiga kirdi.

18-a. oxirida hunarmandçilik, savdo-sotiq rivojlandi, sanoat korxonalari paydo böldi. 1920 y. da RSFSR tarkibida Mari muxtor viloyati tuzildi. 1936 y. 5 dek.da u Mari ASSRga aylantirildi. 1990 y. da respublika Oliy Kengaşi davlat suvereniteti haqida Deklaratsiya qabul qildi, 1992 y.dan Mariy El Respublikasi deb atala boşladi.

Xöjaligi. Iqtisodiyotda sanoat yetakçi örinda, u asosan, maşinasozlik va metallsozlikka ixtisoslaşgan. Tarmoq korxonalari Yoşkar-Ola va Voljsk ş.larida joylaşgan. Maşinasozlik tizimida radioelektronika va priborsozlik aloxida örin egallaydi («Elektroavtomatika», savdo maşinasozligi, yarim utkazgiçli priborlar, sovitiş jihozlari, «Kontakt», örmon maşinasozligi va b. z-dlar). Mahalliy örmon zaxiralari negizida köproq ğarbiy tumanlarda örmon va yogoçsozlik sanoati korxonalari, Voljsk va uning yaqinida sellyulozaqogoz, yoğoçsozlik k-tlari, gidroliz va açitqi z-di bar-po etilgan. M. E.da kup mikdorda sun'iy çarm, qoğoz va karton işlab çiqariladi. Quriliş industriyasi korxonalari (şişa-oyna, devorbop materiallar, yirik panelli uysozlik, temir-beton buyumlar, asfalt-beton va keramzit-beton z-dlari) bor. Oziq-ovqat (göşt va non k-tlari, sut, yog-pişloq, sabzavot quritiş z-dlari, konditer f-kasi) va yengil sanoat (trikotajtikuvçilik, çarmgalantereya mahsulotlari i.ç.) rivojlangan. Zvenigovoda kemalar ta'mirlanadi. Vitamin va farmatsevtika z-di mavjud. Jan.- ğarbida torf qazib olinadi. Yiliga örtaça 0,2 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi.

K-x.da sut va göşt yetiştirişga möljallangan çorvaçilik yetakçi urinda. Qoramol, çöçqa, qöy va eçki boqiladi. Parrandaçilik va möyna hayvo-notçiligi yölga qöyilgan. Dehqonçiliqsa don (javdar, suli, buğdoy, greçixa), dukkaklilar, texnika ekinlari (uzun tolali ziğir), kartoşka^, sabzavot yetiştiriladi. Yem-xaşak ekinlari ançagina maydonni egallaydi. Respublika şim. da Surgutdan Nijniy Novgorodga neft quvuri ötadi. Yoşkar-Olaga gaz kuvuri keltirilgan.

T.y. va avtomobil yöllari rivojlangan. Respublikada t.y.lar uz. — 88 km, avtomobil yöllari uz. — 3586 km. Volga va Vetlugada kema qatnaydi. Yoşkar-Olada aeroport bor.

Soğliqni saqlaş. Respublikadagi kasalxona va poliklinikalarda 2683 vraç xizmat körsatadi; har 10 ming kişiga 35,2 vraç töğri keladi.

Madaniyati. Respublikadagi 435 örta umumiy ta'lim maktablarida 121 ming öquvçi öqiydi. 14 örta maxsus öquv yurti (8,9 ming öquvçi), 33 hunartexnika bilim yurti, 3 oliy öquv yurti (3,8 ming talaba) — un-t, politexnika in-ti va ped. in-ti mavjud. Yoşkar-Olada til, adabiyot, tarix va iqtisodiyot i.t. in-ti, Voljskda sellyulozaqoğoz sanoati i.t. in-tining filiali, q. x. tajriba st-yasi bor. 4 teatr, filarmoniya, muzey, köpgina kinoteatrlar, kutubxonalar, naşriyotlar bor. Mariy va rus tillarida radioeşittiriş va telekörsatuvlar olib boriladi. 16-a. 2-yarmiga oid rus toş me'morligi namunalari saqlangan [Yejovo qişloğidagi çodirsimon qönğiroqxonali çerkov (1647) va Yoşkar-Oladagi Voznesensk çerkovi (1756)]. 19-a.da eklektizm ruhidagi yoğoç me'morligi rivojlangan (turar joylar, Yoşkar-Oladagi teatr va b.). Keyinçalik boş loyiha asosida Yoşkar-Ola, Voljsk, Kozmodemyansk ş.larida maydon va köça ansambllari qurildi, şuningdek, poytaxtda temir-beton köprik, kasalxona binosi majmuasi, ma'muriy binolar, me'morial inşootlar va b. barpo etildi.

Mariy xalqi qadimdan öz fikröylari, orzu-umidlarini oğzaki rivoyat, afsona va qöşiklarda ifodalab kelgan. Mariy tilidagi dastlabki poetik asarlar (oda, kantatalar) 18-a.da Kozon seminariyasi öquvçilari tomonidan yozildi. Badiiy adabiyot esa 20-a. boşlaridagi xalq ozodlik harakati yuksalgan davrda yuzaga keldi. Milliy adabiyot asosçilari — S. Çavayn, G. Mikay, N. Muxinning adabiy faoliyati öşa yillarda boşlandi. Ke-yinroq V. Savi, O. Tiniş, A. Kona-kov, O. Şabdar, Ya. Yalkaynlar ijod qila boşladi. Respublikada V. Kosorotov, V. Kolumb, A. Yuzikayn, V. Sapayev, M. Yakimov kabi şoir va yozuvçilar maşhur.

M. xududidan topilgan jonivorlarning loy va toşdan yasalgan qiyofalari mil. av. 2-ming yillikka mansub deb hisoblanadi, jez davrida metall taqinçoklar paydo bölgan. Amaliy bezak san'atining har xil turlari: yoğoç öymakorligi, kaştaçilik, töquvçilik, zargarlik qadim zamonlardan ma'lum. 20-a.da rassomlardan V. Timofeyev, P. Radimov, P. Grigoryev K. Yegorov, Ye. Atlaşkinlar zamonaviy tasviriy san'atga asos soldilar. 1jahon uruşi yillarida rangtasvirçilardan B. Osipov, I. Plandin, uruşdan key-in I. Mamayev, 3. Lavrentyev, S. Podmaryov, A. Zarubin, B. Puşkov; haykaltaroşlardan F. Şaberdin, V. Kozmin; grafiklardan L. Akazeyev, I. Mixaylin va b. ijod qildi.

Mariy xalqining köxna musiqa madaniyati faqat xalq qöşiq ijodkorligidan iborat bölgan. Qöşiqlar bir ovozli bölib, pentatonika (beş torli çolğu asbobi)ga asoslangan, özgaruvçan ölçovlar uçrab turadi. Raqslar şaxdam maromda va mayin ohangda ijro etiladi. Çertib çalinadigan kusle, dam b-n çalinadigan şuvir, tumir (baraban), şiyaltiş (sibizğa), şuşpik (huştak), kovij (2 torli skripka) kabi çolğu asboblari bor. I. Palantay professional musiqaga asos solgan. Kompozitorlar orasida I. Iskandarov, N. Siduşkin, Ya. Eşpay, E. Sapayev kabilar maşhur. M.davlat musiqa bilim yurti, bir neça musiqa maktabi mavjud. Xalq marosim va bayram tomoşalarida teatr san'ati unsurlari bölgan. 1910 y.da mariy tilida spektakl sahnalaştirildi. 1919 y.da Mariy xalqi Sayyor teatri taşkil etildi. 1927 y.da oçilgan Mariy musiqali drama san'ati studiyasi professional teatrning kamol topişida muhim rol öynadi. 1920 y.da Mariy davlat teatri barpo etildi. Uning sahnasida mariy va çet el mualliflari pyesalari qöyildi. Rej. lardan N. Kalender, G. Ioseliani, teatr arboblaridan T.Grigoryev, G. Puşkin, A. Strausova, A. Tixonova, I. Rossigin, I. Yemelyanov teatr san'atini rivojlantirişga katta hissa qöşdilar.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАРИЙ ЭЛ, Марий Эл Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Россия Европа қисмининг марказида, асосан, Волга дарёсининг сўл соҳилида жойлашган. Майд. 23,2 минг км2. Аҳолиси 761,2 минг киши (1999). Пойтахти Йошкар-Ола ш. Маъмурий жиҳатдан 14 туман, 3 шаҳарга бўлинади.

Давлат тузуми. М. Э. — республика. Республика бошлиғи—президент. Копун чиқарувчи ҳокимиятни Давлат мажлиси (парламент), ижроия ҳокими-ятни ҳукумат амалга оширади. Ҳукуматга президент бошчилик қилади.

Табиати. Ер юзаси водийлар ва жарликлар б-н кесилган текисликдан иборат. Волга дарёси сўл соҳилининг шарқий қисмини Вятка Ували ясси тепалиги (275 м гача) эгаллайди. Ғарбий қисми пасттекислик. Дарёнинг ўнг со-ҳили эса Волга бўйи қирларининг (198 м гача) шим. чеккасидир. Фойдали қазилмалари: оҳактош, доломит, шиша ва силикат қумлари, гипс, торф. Иклими мўътадил континентал. Ўртача т-ра янв.да —13°, июлда 19°. Йилига 450— 500 мм ёғин ёғади. Асосий дарёлари — Волга ва унинг ирмоқлари Ветлуга, Рутка, Катта Кокшага, Кичик Кокшага, Илеть. Кўл кўп. Тупрокутари чимли подзол, қумоқ, чириндили, кулранг ўрмон ва б. М. Э. ҳудудининг ярмидан кўпроғи ўрмон (қарағай, оққарағай ва б. игна баргли дарахтлар). Ҳайвонлардан бўри, қўнғир айиқ, тулки, лось, силовсин, қуён, бобр, турли қушлар ва б. яшайди. Катта Кокшага қўриқхонаси, «Марий Чодри» табиий миллий боги бор.

Аҳолиси. Туб жой аҳолиси — марийлар; рус, татар, чуваш, украин ва б. ҳам яшайди. Расмий тили — мэрий ва рус тиллари. Шаҳар аҳолиси 61,8%. Йирик шаҳарлари: Йошкар-Ола, Волжск.

Тарихи. М. Э. ҳудудида сўнгги палеолит давридан одамлар яшай бошлаган, неолит даврида манзилгоҳлар пайдо бўлган. Мил. 1минг йилликда қабилаларуюша борган. 5—10-а.ларда қад. мэрий элати шаклланди. 10— 12-а.ларда марийлар Волгакама Булғориясиниж иқтисодий ва маданий таъсирида бўлди. 13-а.нинг 30-й.ларида улар мўғуллар асоратига тушди, 15-а.дан Крзон хонлиги, 1551—52 й.лардан Рус давлати таркибига кирди.

18-а. охирида ҳунармандчилик, савдо-сотиқ ривожланди, саноат корхоналари пайдо бўлди. 1920 й. да РСФСР таркибида Мари мухтор вилояти тузилди. 1936 й. 5 дек.да у Мари АССРга айлантирилди. 1990 й. да республика Олий Кенгаши давлат суверенитети ҳақида Декларация қабул қилди, 1992 й.дан Марий Эл Республикаси деб атала бошлади.

Хўжалиги. Иқтисодиётда саноат етакчи ўринда, у асосан, машинасозлик ва металлсозликка ихтисослашган. Тармоқ корхоналари Йошкар-Ола ва Волжск ш.ларида жойлашган. Машинасозлик тизимида радиоэлектроника ва приборсозлик алохида ўрин эгаллайди («Электроавтоматика», савдо машинасозлиги, ярим утказгичли приборлар, совитиш жиҳозлари, «Контакт», ўрмон машинасозлиги ва б. з-длар). Маҳаллий ўрмон захиралари негизида кўпроқ ғарбий туманларда ўрмон ва ёгочсозлик саноати корхоналари, Волжск ва унинг яқинида целлюлозақогоз, ёғочсозлик к-тлари, гидролиз ва ачитқи з-ди бар-по этилган. М. Э.да куп микдорда сунъий чарм, қоғоз ва картон ишлаб чиқарилади. Қурилиш индустрияси корхоналари (шиша-ойна, деворбоп материаллар, йирик панелли уйсозлик, темир-бетон буюмлар, асфальт-бетон ва керамзит-бетон з-длари) бор. Озиқ-овқат (гўшт ва нон к-тлари, сут, ёг-пишлоқ, сабзавот қуритиш з-длари, кондитер ф-каси) ва енгил саноат (трикотажтикувчилик, чармгалантерея маҳсулотлари и.ч.) ривожланган. Звениговода кемалар таъмирланади. Витамин ва фармацевтика з-ди мавжуд. Жан.- ғарбида торф қазиб олинади. Йилига ўртача 0,2 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади.

К-х.да сут ва гўшт етиштиришга мўлжалланган чорвачилик етакчи уринда. Қорамол, чўчқа, қўй ва эчки боқилади. Паррандачилик ва мўйна ҳайво-нотчилиги йўлга қўйилган. Деҳқончилиқца дон (жавдар, сули, буғдой, гречиха), дуккаклилар, техника экинлари (узун толали зиғир), картошка^, сабзавот етиштирилади. Ем-хашак экинлари анчагина майдонни эгаллайди. Республика шим. да Сургутдан Нижний Новгородга нефть қувури ўтади. Йошкар-Олага газ кувури келтирилган.

Т.й. ва автомобиль йўллари ривожланган. Республикада т.й.лар уз. — 88 км, автомобиль йўллари уз. — 3586 км. Волга ва Ветлугада кема қатнайди. Йошкар-Олада аэропорт бор.

Соғлиқни сақлаш. Республикадаги касалхона ва поликлиникаларда 2683 врач хизмат кўрсатади; ҳар 10 минг кишига 35,2 врач тўғри келади.

Маданияти. Республикадаги 435 ўрта умумий таълим мактабларида 121 минг ўқувчи ўқийди. 14 ўрта махсус ўқув юрти (8,9 минг ўқувчи), 33 ҳунартехника билим юрти, 3 олий ўқув юрти (3,8 минг талаба) — ун-т, политехника ин-ти ва пед. ин-ти мавжуд. Йошкар-Олада тил, адабиёт, тарих ва иқтисодиёт и.т. ин-ти, Волжскда целлюлозақоғоз саноати и.т. ин-тининг филиали, қ. х. тажриба ст-яси бор. 4 театр, филармония, музей, кўпгина кинотеатрлар, кутубхоналар, нашриётлар бор. Марий ва рус тилларида радиоэшиттириш ва телекўрсатувлар олиб борилади. 16-а. 2-ярмига оид рус тош меъморлиги намуналари сақланган [Ежово қишлоғидаги чодирсимон қўнғироқхонали черков (1647) ва Йошкар-Оладаги Вознесенск черкови (1756)]. 19-а.да эклектизм руҳидаги ёғоч меъморлиги ривожланган (турар жойлар, Йошкар-Оладаги театр ва б.). Кейинчалик бош лойиҳа асосида Йошкар-Ола, Волжск, Козьмодемьянск ш.ларида майдон ва кўча ансамбллари қурилди, шунингдек, пойтахтда темир-бетон кўприк, касалхона биноси мажмуаси, маъмурий бинолар, меъмориал иншоотлар ва б. барпо этилди.

Марий халқи қадимдан ўз фикрўйлари, орзу-умидларини оғзаки ривоят, афсона ва қўшикларда ифодалаб келган. Марий тилидаги дастлабки поэтик асарлар (ода, кантаталар) 18-а.да Козон семинарияси ўқувчилари томонидан ёзилди. Бадиий адабиёт эса 20-а. бошларидаги халқ озодлик ҳаракати юксалган даврда юзага келди. Миллий адабиёт асосчилари — С. Чавайн, Г. Микай, Н. Мухиннинг адабий фаолияти ўша йилларда бошланди. Ке-йинроқ В. Сави, О. Тиниш, А. Кона-ков, О. Шабдар, Я. Ялкайнлар ижод қила бошлади. Республикада В. Косоротов, В. Колумб, А. Юзикайн, В. Сапаев, М. Якимов каби шоир ва ёзувчилар машҳур.

М. худудидан топилган жониворларнинг лой ва тошдан ясалган қиёфалари мил. ав. 2-минг йилликка мансуб деб ҳисобланади, жез даврида металл тақинчоклар пайдо бўлган. Амалий безак санъатининг ҳар хил турлари: ёғоч ўймакорлиги, каштачилик, тўқувчилик, заргарлик қадим замонлардан маълум. 20-а.да рассомлардан В. Тимофеев, П. Радимов, П. Григорьев К. Егоров, Е. Атлашкинлар замонавий тасвирий санъатга асос солдилар. 1жаҳон уруши йилларида рангтасвирчилардан Б. Осипов, И. Пландин, урушдан кей-ин И. Мамаев, 3. Лаврентьев, С. Подмарёв, А. Зарубин, Б. Пушков; ҳайкалтарошлардан Ф. Шабердин, В. Козьмин; графиклардан Л. Аказеев, И. Михайлин ва б. ижод қилди.

Марий халқининг кўхна мусиқа маданияти фақат халқ қўшиқ ижодкорлигидан иборат бўлган. Қўшиқлар бир овозли бўлиб, пентатоника (беш торли чолғу асбоби)га асосланган, ўзгарувчан ўлчовлар учраб туради. Рақслар шахдам маромда ва майин оҳангда ижро этилади. Чертиб чалинадиган кусле, дам б-н чалинадиган шувир, тумир (барабан), шиялтиш (сибизға), шушпик (ҳуштак), ковиж (2 торли скрипка) каби чолғу асбоблари бор. И. Палантай профессионал мусиқага асос солган. Композиторлар орасида И. Искандаров, Н. Сидушкин, Я. Эшпай, Э. Сапаев кабилар машҳур. М.давлат мусиқа билим юрти, бир неча мусиқа мактаби мавжуд. Халқ маросим ва байрам томошаларида театр санъати унсурлари бўлган. 1910 й.да марий тилида спектакль саҳналаштирилди. 1919 й.да Марий халқи Сайёр театри ташкил этилди. 1927 й.да очилган Марий мусиқали драма санъати студияси профессионал театрнинг камол топишида муҳим роль ўйнади. 1920 й.да Марий давлат театри барпо этилди. Унинг саҳнасида марий ва чет эл муаллифлари пьесалари қўйилди. Реж. лардан Н. Календер, Г. Иоселиани, театр арбобларидан Т.Григорьев, Г. Пушкин, А. Страусова, А. Тихонова, И. Россигин, И. Емельянов театр санъатини ривожлантиришга катта ҳисса қўшдилар.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.