Mariy El

Mariy El, rasmiy nomi Mariy El Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. U mamlakatning Yevropa qismida, Volga daryosining örta oqimida, asosan uning söl qirğoğida joylaşgan. Poytaxti va eng yirik şahri — Yoşkar-Ola. ÖzME'ga köra, respublika maydoni 23,2 ming km². Rusça Vikipediyaga köra, Mariy El Volgaböyi federal okrugiga kiradi; şimol va şarqda Kirov viloyati, janubi-şarqda Tatariston, janubi-ğarbda Çuvaşiya, ğarbda Nijniy Novgorod viloyati bilan çegaradoş. Respublika nomi mariylarning öz nomi — «mariy» va «el» («yurt», «ölka») sözlaridan olingan bölib, «Mariylar yurti» ma'nosini beradi.12

Hudud asosan daryo vodiylari va jarliklar bilan kesilgan tekislikdan iborat. Söl qirğoqning ğarbiy qismini botqoqli Mariy pasttekisligi, şarqiy qismini esa balandligi 275 metrgaça yetadigan Vyatka Uvali qirlari egallaydi. Volganing öng qirğoği Volgaböyi qirlarining şimoliy çekkasiga töğri keladi. Foydali qazilmalardan torf, ohaktoş, gips, şişa va silikat qumlari, mineral suv manbalari bor.

Iqlimi mö'tadil kontinental: rusça Vikipediyaga köra, iyulning örtaça harorati +18…+19 °C, yanvarniki −12…−14 °C atrofida; yiliga 450–500 mm yoğin tuşadi. Asosiy daryolar — Volga va uning irmoqlari Vetluga, Katta va Kiçik Kokşaga, Rutka, Ilet; köllar ham köp. Hududning yarmidan ortiği qarağay, qora qarağay, qayin va boşqa daraxtli aralaş örmonlar bilan qoplangan. Örmonlarda böri, qönğir ayiq, tulki, los, silovsin va qunduz yaşaydi. «Katta Kokşaga» qöriqxonasi va «Mariy Çodra» milliy boği muhofaza etiladigan hududlar hisoblanadi.

ÖzME 1999-yilda aholi soni 761,2 ming kişi bölganini keltiradi. Rusça Vikipediyaga köra, 2025-yilda aholi 666,2 ming kişiga tuşgan, şahar aholisi ulişi esa taxminan 70 foizni taşkil etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2021-yilgi aholi röyxati natijalarida aholining 52,5 foizini ruslar, 40,1 foizini mariylar, 4,8 foizini tatarlar taşkil etgan. Mariylar fin-ugor xalqi bölib, ularning tili ikki adabiy şaklga — öt (yaylov) mariy va toğ mariy tillariga ega. Davlat tillari — mariy va rus tillari. Yirik şaharlari: Yoşkar-Ola, Voljsk, Kozmodemyansk.

ÖzME'ga köra, hududda odamlar sönggi paleolit davridan yaşagan, qadimgi mariy elati esa 5–10-asrlarda şakllangan. 10–12-asrlarda mariylar Volga Bulğoriyasining iqtisodiy va madaniy ta'siri ostida bölgan, 13-asrning 30-yillarida möğullarga böysundirilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1440-yillarda bu yerlar Qozon xonligi tarkibiga kirgan va 1552-yilda Qozon qulagaç Rus podşoligiga qöşib olingan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1920-yil 4-noyabrda RSFSR tarkibida Mariy muxtor viloyati tuzilgan, 1936-yil 5-dekabrda u Mariy ASSRga aylantirilgan. 1990-yil oktabrida respublika davlat suvereniteti haqidagi deklaratsiyani qabul qilgan, 1992-yil dekabrdan esa hozirgi nomi bilan ataladi.

Respublikaning asosiy qonuni — Mariy El Konstitutsiyasi. Rusça Vikipediyaga köra, qonun çiqaruvçi hokimiyat 52 deputatdan iborat Davlat Majlisiga, ijroiya hokimiyat esa Respublika Boşliği va hukumatga tegişli. Ma'muriy jihatdan respublika 14 tuman va respublika ahamiyatidagi 3 şaharga bölinadi.

ÖzME'ga köra, iqtisodiyotda sanoat yetakçi örinda turadi; uning asosini maşinasozlik va metallga işlov beriş, ayniqsa radioelektronika va priborsozlik taşkil etadi. Korxonalar asosan Yoşkar-Ola va Voljskda joylaşgan. Örmon resurslari asosida yoğoçsozlik va sellyuloza-qoğoz sanoati rivojlangan; qurilişbop materiallar, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari bor. Qişloq xöjaligida sut va göşt yönalişidagi çorvaçilik ustun, javdar, suli, buğdoy, greçixa, ziğir va kartoşka yetiştiriladi. Volga va Vetluga böylab kemalar qatnaydi, Yoşkar-Olada aeroport bor.

Rusça Vikipediyaga köra, 1972-yilda respublikadagi birinçi universitet — Mariy davlat universiteti oçilgan. ÖzME'ga köra, mariy tilidagi ilk şe'riy asarlar 18-asrda Qozon seminariyasi talabalari tomonidan yozilgan, milliy badiiy adabiyot esa 20-asr boşlarida şakllangan; uning asosçilari qatorida S. Çavayn, G. Mikay va N. Muxin tilga olinadi. Mariy xalq qöşiqlari pentatonikaga asoslangan; kusle (çertib çalinadigan torli soz), şuvir (dam bilan çalinadigan çolğu), tumir (baraban) kabi milliy çolğular mavjud. Professional musiqaga I. Palantay asos solgan. Mariy tilida ilk spektakl 1910-yilda sahnalaştirilgan, 1919-yilda sayyor teatr taşkil etilgan.