Markazii nerv sistemasi

Markazii nerv sistemasi -odam va hayvonlar nerv sistemasining asosiy qismi; nerv hujayralari (neyronlar) va ularning ösimtalaridan tarkib topgan. M.n.s. umurtqasiz hayvonlarda özaro birikkan nerv tugunlari (gangliy) sistemasidan, umurtqali hayvonlar va odamda boş miya va orka miyadan iborat. M.n.s. va periferii, nerv sistemasi funksional jiqatdan bir butun sistema bölib, sezuvçi (afferent) va harakatlantiruvçi (efferent) nerv tolalari orqali barça a'zolar va töqimalar b-n boğlangan. M.n.s.ning eng murakkab va maxsus qismi boş miya katta yarimşarlaridir. M.n.s.ning asosiy funksiyasi atrof muhit hamda a'zolar va töqimalardagi özgarişlar töğrisidagi axborotni qabul qiliş, qayta işlaş, ötkaziş va saklaş; organizmning barça sistemalari faoliyatini boşqariş, ular örtasidagi boğlanişni amalga oşiriş orqali organizmning bir butunligini ta'minlaşdan iborat. Evolyutsiya jarayenida umurtqasiz hayvonlarda 2 xil: tarqoq-tugunli (böşliqiçlilarda) va ança murakkab tuzilgan tugunli (halqali çuvalçanglar va böğimoyoqlilarda) M.n.s. şakllangan. Umurtqali hayvonlarning embrional rivojlanişida M.n.s. dastlab yaxlit nerv nayi körinişida bölsa, tuban xordalilar (mas, lansetnik)da nerv nayi ularning butun hayoti davomida saqlanib qoladi. Yuksak xordalilarda embrional rivojlaniş davrida nerv nayining oldingi qismi yöğonlaşib boş miya bölimlarini hosil qiladi. Dastlab oldingi, örta va rombsimon bölimlar, keyinroq oldingi miyaning bir kismi — oraliq miya taşkil topadi; rombsimon bölimdan Varoli köprigi, miyaça va uzunçoq miya şakllanadi. Sudralib yuruvçilar, quşlar va sut emizuvçilarda oldingi miyaning pöstloq-osti tuzilmalari (bazal gangliylar, oraliq miya) va boş miya katta yarimşarlari pöstloği rivojlanadi. Sut emizuvçilarda katta yarimşarlar pöstloği boş miyaning eng yirik kismini taşkil etadi. Boş miya ham orqa miya singari oraliq va harakatlantiruvçi neyronlardan iborat. Sezuvçi neironlar tanasi esa M.n.s. dan taşqarida gangliylarda joylaşgan. Filogenez jarayenida oraliq neyronlarning mikdoriy nisbati ortadi. Yuksak primatlarda ular barça neyronlarning 99,95% ini taşkil etadi. M.n.s.da neyrogliya hujayralari ham böladi.

M.n.s. ning funksiyasi reflekslar orqali amalga oşadi. Barça psixik jarayonlar (örganiş, eslaş, tafakkur, nutq va b.) şartli reflekslar b-n boğliq. Xar qanday refleksning moddiy asosini refleks yoyi taşkil etadi. Muayyan ta'sirlovçiga iqtisoslaşgan retseptorlar bölişi, nerv impulyelarini bir yönalişda ötkaziş, neironlar örtasida sinaptik boğlaniş (q. Sinapslar), işçi organda funksional javobning vujudga kelişi reflektor yoyi uçun xos bölgan xususiyatlar hisoblanadi. Reflektor yoyining markaziy qismi keladigan va çiqadigan im-pulyelarni nazorat qiliş sistemasiga ega. Sut emizuvçilarning M.n.s.da eng sodda reflektor yoyi monoseptik yey hisoblanadi. Odatda umurtqali hayvonlar M.n.s.dagi reflektor yoylari miya bölimlaridan ham taşqariga çiqadigan nerv hujayralarining murakkab tutaşuvidan iborat. Miya reflektorining özaro integratsiyalanişi (muvofiklaşuvi) tufayli M.n.s. bir butun, izçil sistemada namoyon böladi. Integrativ sistemalar taxm. bir xildagi funksional elementlardan iborat böladi. Ularning elementlari son jihatdan çeklangan nerv jarayonlari (postsinaptik potensiallarni kuzatuvçi va tormozlovçi, javob beruvçi potensiallar) orqali özaro boğlangan. Nisbatan sodda tuzilgan integrativ sistemaga misol qilib orqa miya refleksini körsatiş mumkin. Neyronal programmali integrativ sistema ham mavjud. Bu sistema taşki va içki afferent signallarga javob tariqasida ketma-ket sodir böladigan va özaro qat'iy muvofikdaşgan reflekslarni işga soladi. Bu reflekslar tufayli nafas oliş, harakatlaniş, yutiniş kabi murakkab jarayonlar amalga oşadi. Miya dastasi integrativ sistemasi oldingi miyaga ötadigan ax-borot hamda orqa miya motoneyronlariga çiqadigan signallar oqimi orqali boşqarib turiladi. Emotsional reaksiyalar asosini ham M.n.s.ning bir qança integrativ sistemalari taşkil etadi. Miya dastasi neyronlarining maxsus guruhi neyromediatorlar (monoaminlar, peptidlar, aminokislotalar va b.) işlab çiqaradi. Bu neyromediatorlar aksonlari M.n.s.ning funksional ixtisoslaşgan maxsus qismiga boradi. Neyromediatorlar nerv funksiyasini faollaştiruvçi yoki tormozlovçi neyromo-dullaştiruvçi sistemalar qatoriga kiradi. Organizmning tetikligini saklab, kişi tabiatini va tuş körişini boşqarib turuvçi noradrenergik sistema; emotsional reaksiyalar, murakkab harakatlar, tetiklik, huzurhalovatni sezişni boşqaruvçi dofaminergik sistema; termoregulyatsiya, sezgi, uyquga ketişni boşqaruvçi seratoninergik sistema ham neyromodullaştiruvçi sistemaga kiradi. Neyromodul va integrativ sistemalarning özaro ta'siri tufayli M.n.s.ning murakkab fiziologik jarayonlarni boşqariş imkoniyati oşadi.

Nosir Ahmedov.