Markaziy Afrika Respublikasi

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 222–225-b. — ziyouz.com

Markaziy Afrika Respublikasi (MAP) (Republigue Centrafricaine) — Markaziy Afrikada joylaşgan davlat. Mayd. 623 ming km2. Aholisi 3,5 mln. kişi (2001). Poytaxti — Bangi ş. Ma'muriy jihatdan 16 prefekturaga bölinadi.

Davlat tuzumi. MAP — respublika. Amaddagi konstitutsiyasi 1994 y. 28 dek.da umumxalq referendumida ma'qullangan va 1995 y. 7 yanv.dan kuçga kirgan. Davlat boşliği — prezident. U umumiy töğri ovoz beriş yöli b-n 6 y. muddatga saylanadi va yana bir marta qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyat Milliy majlis (bir palatali parlament), ijroiya hokimiyatni prezident b-n hukumat amalga oşiradi. Vazirlar Kengaşini boşqaruvçi boş vazirni prezident tayinlaydi.

Tabiati. Mamlakat hududining katta qismini Azande qiri (bal. 600—900 m) egallagan. Qirda keng vodiylar va bal. 1300—1400 m li gumbazsimon toğlar köp. Olmos, uran rudasi, lignit, temirli kvarsit konlari bor. Iklimi ekvatorial mussonli iqlim; issiq, yozi seryomğir. Eng issyak, oyi (mart)ning örtaça t-rasi 26—ZG, eng salq-in oyi (şim.da dek. yoki yanv., jan.da iyul yoki avg.)niki 21—25°. Yillik yoğin şim.dan jan.ga tomon 1000—1200 mm dan 1600—1800 mm gaça ortib boradi. Mamlakat jan. çegaralari böylab MARning asosiy daryosi — Ubangi (Kongo daryosining öng irmogi), şim. qismidan Çad köliga quyiluvçi Şari daryosi irmoqlari oqib ötadi. Daryolar tölib oqqan davrda kema qatnaydi.

Ösimliklar qoplami, asosan, savanna, ayrim joylari esa yilning quruq faslida bargini tökuvçi siyrak daraxtli tropik örmonlardan iborat. Mamlakatning jan. qismida daryo sohillari böylab doim yaşil örmonlar, eng çekka jan.dagi qizilsariq laterit tuproqlarda sernam ekvatorial örmonlar ösadi. Hayvonot dunyosi boy va xilma-xil. Yirik hayvonlardan fil, karkidon, buyvol, kiyik, jirafa, yirtqiçlardan arslon, qoplon, qaşqir, sirtlon yaşaydi. Örmonlarda maymun köp. Daryolarda timsoh uçraydi. Har xil quşlar, ilonlar, kalta-kesaklar, haşarotlar, jan. da setse paşşasi bor. Andre-Feliks, Bamingi-Bangoran, Sen-Floris milliy boglari barpo etilgan.

Aholisining aksari qismini sango tili şevalarida sözlaşuvçi banda, gbayya, ngbandi, zande xalqlari taşkil etadi. Mamlakat jan.da bantu tili oilasiga mansub xalqlar (azande, ngiri, maka va b.) yaşaydi. Pigmey kabilalari, şim. da Sudan arablari ham bor. Rasmiy tili — fransuz tili. Aholining aksariyati mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi, xri-stianlar, musulmonlar ham bor. Aholining 47% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Bangi, Berberati, Bosan-goa, Bambari.

Tarixi. MARning eng qad. tarixi yetarliça örganilmagan. Bir vaqtlar bu yerda pigmeylar yaşaganligi haqida rivoyatlar bor, keyinroq boşqa negroid qabilalar ham paydo bölgan. 19-a.da hoz. MAP hududining şim.-ğarbiy qismi Bagirma va Vadai davlatlari, 90-y.larda esa Rabbax davlati tarkibiga kirgan. 1900 y.ga kelib Fransiyaning Ubangi-Şari-Çad mustamlakasi tarkibiga, keyinroq boşqa fransuz mustamlakalari b-n Fransiya Ekvatorial Afrikasi tarkibiga kiritilgan. 1914 y.da Ubangi-Şari (hoz. MAP) Çaddan ajratildi. 1958 y. Ubangi-Şari Fransiya Hamjamiyati tarkibidagi muxtor respublika deb e'lon qilindi va MAP deb atala boşladi. 1960 y. 13 avg.dan mustaqil davlat. MARda 1966 y. harbiy töntariş sodir bölib, polkovnik J. Bokassa prezident lavozimini egalladi. 1976 y.da MAP konsti-tutsiyali monarxiyaga aylantirildi va Markaziy Afrika imperiyasi nomini oldi. Bokassa I imperator böldi. 1979 y. yana bir töntariş natijasida imperator ağdarib taşlandi, mamlakat yana respublika deb e'lon kdlindi. 1981 y. MARda navbatdagi harbiy töntariş röy berdi. Hokimiyat Milliy tiklaniş harbiy qömitasi qöliga ötdi. Kon-stitutsiyaning amal qilişi töxtatildi. 1993 y. 22 avg. va 19 sent.da bölib ötgan umumiy saylovda Markaziy Afrika xalqi ozodligi uçun harakat parti-yasining rahbari Anj-Feliks Patasse 6 y. muddatga prezident etib saylandi. Yangi konstitutsiya qabul etildi, fuqaro hukumati faoliyat körsata boşladi. MAP 1960 y. sent. dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 1 dek. — Respublika e'lon qilingan kun (1958).

Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Markaziy Afrika xalqi ozodligi uçun harakat partiyasi, 1979 y.da tuzilgan; Markaziy Afrika demokratik uyuşmasi partiyasi, 1987 y.da taşkil etilgan; Demokratiya va tarak,qiyot uçun ittifoq partiyasi, 1991 y.da asos solingan; Demokratiya va rivojlaniş uçun harakat partiyasi, 1993 y.da barpo etilgan; Markaziy Afrika Res-publikasi ozodligi uçun harakat partiyasi. Markaziy Afrika mehnatkaşlari kasaba uyuşmasi 1981 y.da tuzilgan.

Xöjaligi. MAP — iqtisodiy jihatdan zaif agrar mamlakat. Yal pi içki mahsulotda q.x., örmon xöjaligi va baliqçilikning uluşi 41,6%, işlab çiqaradigan sanoat uluşi 8,8%, kon sanoati uluşi 2,9%ni taşkil etadi. Iqtisodiy faol aholining 85% q.x.da band. Q.x. mahsulotining asosiy qismini mayda dehqon xöjaliklari beradi. Asosiy oziq-ovqat ekinlari: maniok, tariq, oq jöxori, makkajöxori, şoli, banan, dukkaklilar. Eksport uçun paxta, kofe, şuningdek yer yonğoq, kunjut, moyli palma, geveya, tamaki ekiladi. Çor-vaçilikda qoramol, qöy, eçki boqiladi. Daryolardan baliq ovlanadi. Mamlakatning jan.-ğarbiy qismidagi örmonlarda eksport uçun qimmatbaho yoğoç tayyorlanadi.

Sanoatida konçilik asosiy örinni oladi: olmos va uran qazib olinadi. I.ç. sanoati q.x. mahsulotlarini qayta işlaydigan mayda korxonalar (paxta va kofe tozalaş, yoğmoy, un, sut-pişlok, z-dlari va b.)dan iborat. Töqimaçilik, kön-poyabzal, böyoq f-kalari, ğiştfayans, kislorod-atsetilen, taxta tiliş z-dlari va b. korxonalar bor. Yiliga 96 mln. kVtsoatdan köproq elektr energiyasi işlab çiqariladi.

Mamlakatda t.y. yöq. Avtomobil yöllarining uz. 23,7 mingkm. Xalqaro yuklarning 95% dare orqali taşiladi. Okeanga çiqiladigan suv yöllari eng muximidir. Kongo-Ubangi, Kongo-Sanga daryolari havzalari katta ahamiyatga ega. Bangi, Zinga, Salo va Nola portlari, Bangida xalqaro aeroport bor.

MAP çetga olmos, paxta, kofe, yoğoç çiqaradi. Çetdan maşina va asbob-uskuna, transport vositalari, oziq-ovqat mahsulotlari, doridarmon, yoni-lği keltiradi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: Fransiya, Benilyuks mamlakatlari, Yaponiya, Germaniya, Italiya, Ispaniya. Pul birligi — afrika franki.

Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 1962 y. mamlakatda 6 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalarga majburiy ta'lim joriy qilingan. Davlat maktablari b-n bir qatorda xususiy maktablar xam bor. Barça maktablarda bolalar fransuz tilida öqitiladi. Boşlanğiç maktablarda öqiş muddati 6 y. 4 y.lik umumiy ta'lim kollejlari töliqsiz örta, 7 y.lik litseylar töliq örta ma'lumot beradi. Hunar maktablari, kasb-hunar texnika bilim yurtlari, texnika kollejlari va litseylari ham mavjud.

Bangida un-t (1969 y.da taşkil etilgan) va Oliy normal (ped.) maktab, töliq oliy ma'lumot bermaydigan bir qança oliy maktablar bor. Ilmiy muassasalari: Bangida ilmiytexnika tadqiqot byurosi (1948), Demografiya tadqiqot markazi, Paster in-ti (1961), Paxta va töqimaçilik sanoati i.t. in-ti, Markaziy Afrika Agronomiya tadqiqot in-ti (1948, Bukokoda). Bangi unti, Bukokodagi Agronomiya tadqiqot in-ti va Bangidagi ilmiytexnika tadqiqotlari byurosi kutubxonalari mavjud. Bangida mamlakat tarixiy yodgorliklari, çolğu asboblari muzeyi, Bartelemi Bogenda muzey, san'at va hunarmandçilik milliy markazi bor.

Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. Asosiy gaz.lari: «Jurnal ofisel de la Repyublik Santrafri-ken» («Markaziy Afrika Respublikasining rasmiy gaz.», fransuz tilida çiqadigan hukumat xabarnomasi, 1974 y.dan), «Songo» (sango xalqi tilida çiqadigan kundalik gaz., 1986 y.dan). Markaziy Afrika axborot agentligi hukumat axborot agentligi bölib, 1974 y.da taşkil etilgan; Markaziy Afrika radioeşittiriş va televideniye xizmati, 1958 y.da tuzilgan, telekörsa-tuvlar 1974 y.da boşlangan.

Adabiyoti ilk rivojlaniş bosqiçida. Asosan, folklor şakllari: işqiy köşiqlar, yor-yorlar, ovçi qöşiqlari urf bölgan. Eng tanikli yozuvçisi Pyer Maxombo Bambote — «Afrika qahramoni şarafiga marsiya» (Patris Lumumbaga bağişlangan) va «Ikki to-ğam qöşiği» dostonlarining muallifi. Bu yozuvçi bir neça hikoya va bir pardali pyesalar ham yozgan.

Me'morligi, tasviriy san'ati, musiqasi. MAP hududida qad. masjidlar va arabça uslubdagi uylar saqlanib qolgan. Odatda, xalqning turar joylari — doirasimon yoki törtburçak şaklida guvaladan va sinçli qilib, tomi juda tik nişabli tarzda qurilgan. 19-a.dan yevropaça imoratlar kurila boşladi. Keyingi vaktda Bangi, Berberati, Bangasu va b. şaharlarda zamonaviy me'morlik usullarida köp qavatli ma'muriy binolar va turar joylar qurildi.

Amaliy va tasviriy san'at turlaridan yoğoç öymakorligi, töquvçilik, kulollik, metall va fil suyagidan uzuk, marjon şodalari, bilaguzuklar yasaş rivojlangan. Palma yaproklari, poxol va ötdan savat, bordon, qalpoq, sumkalar töqiladi. Buyvol va timsoh terisidan xaltaça, kartmon, kitob muqovalari yasaladi. Hunarmandlar maktabi taşkil topgan.

Xalq marosimlari xor bölib aytiladigan qöşiqlar va niqob kiyib ijro etiladigan ommaviy raqslar b-n ötadi. Yakkaxon baxşilar tarixiy dostonlar, masallar, rivoyatlar va işqiy qöşiklarni ijro etişadi. Professional sozandaxonandalar ijodi alohida örin oladi. Ndumu deb ataladigan dömbra, makembe deb ataladigan qönğiroq, ngombi deb ataladigan 2 torli arfa, qaqildoq kabi musiqa asboblari bor. Bangida milliy san'at maktabi bölib, unda musiqa, raqs, drama asoslari örgatiladi. Milliy muzeyda xalq san'ati va an'analari bölimi işlaydi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАРКАЗИЙ АФРИКА РЕСПУБЛИКАСИ (MAP) (Republigue Centrafricaine) — Марказий Африкада жойлашган давлат. Майд. 623 минг км2. Аҳолиси 3,5 млн. киши (2001). Пойтахти — Банги ш. Маъмурий жиҳатдан 16 префектурага бўлинади.

Давлат тузуми. MAP — республика. Амаддаги конституцияси 1994 й. 28 дек.да умумхалқ референдумида маъқулланган ва 1995 й. 7 янв.дан кучга кирган. Давлат бошлиғи — президент. У умумий тўғри овоз бериш йўли б-н 6 й. муддатга сайланади ва яна бир марта қайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимият Миллий мажлис (бир палатали парламент), ижроия ҳокимиятни президент б-н ҳукумат амалга оширади. Вазирлар Кенгашини бошқарувчи бош вазирни президент тайинлайди.

Табиати. Мамлакат ҳудудининг катта қисмини Азанде қири (бал. 600—900 м) эгаллаган. Қирда кенг водийлар ва бал. 1300—1400 м ли гумбазсимон тоғлар кўп. Олмос, уран рудаси, лигнит, темирли кварцит конлари бор. Иклими экваториал муссонли иқлим; иссиқ, ёзи серёмғир. Энг иссяк, ойи (март)нинг ўртача т-раси 26—ЗГ, энг салқ-ин ойи (шим.да дек. ёки янв., жан.да июль ёки авг.)ники 21—25°. Йиллик ёғин шим.дан жан.га томон 1000—1200 мм дан 1600—1800 мм гача ортиб боради. Мамлакат жан. чегаралари бўйлаб МАРнинг асосий дарёси — Убанги (Конго дарёсининг ўнг ирмоги), шим. қисмидан Чад кўлига қуйилувчи Шари дарёси ирмоқлари оқиб ўтади. Дарёлар тўлиб оққан даврда кема қатнайди.

Ўсимликлар қоплами, асосан, саванна, айрим жойлари эса йилнинг қуруқ фаслида баргини тўкувчи сийрак дарахтли тропик ўрмонлардан иборат. Мамлакатнинг жан. қисмида дарё соҳиллари бўйлаб доим яшил ўрмонлар, энг чекка жан.даги қизилсариқ латерит тупроқларда сернам экваториал ўрмонлар ўсади. Ҳайвонот дунёси бой ва хилма-хил. Йирик ҳайвонлардан фил, каркидон, буйвол, кийик, жирафа, йиртқичлардан арслон, қоплон, қашқир, сиртлон яшайди. Ўрмонларда маймун кўп. Дарёларда тимсоҳ учрайди. Ҳар хил қушлар, илонлар, калта-кесаклар, ҳашаротлар, жан. да цеце пашшаси бор. Андре-Феликс, Баминги-Бангоран, Сен-Флорис миллий боглари барпо этилган.

Аҳолисининг аксари қисмини санго тили шеваларида сўзлашувчи банда, гбайя, нгбанди, занде халқлари ташкил этади. Мамлакат жан.да банту тили оиласига мансуб халқлар (азанде, нгири, мака ва б.) яшайди. Пигмей кабилалари, шим. да Судан араблари ҳам бор. Расмий тили — француз тили. Аҳолининг аксарияти маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилади, хри-стианлар, мусулмонлар ҳам бор. Аҳолининг 47% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Банги, Берберати, Босан-гоа, Бамбари.

Тарихи. МАРнинг энг қад. тарихи етарлича ўрганилмаган. Бир вақтлар бу ерда пигмейлар яшаганлиги ҳақида ривоятлар бор, кейинроқ бошқа негроид қабилалар ҳам пайдо бўлган. 19-а.да ҳоз. MAP ҳудудининг шим.-ғарбий қисми Багирма ва Вадаи давлатлари, 90-й.ларда эса Раббах давлати таркибига кирган. 1900 й.га келиб Франциянинг Убанги-Шари-Чад мустамлакаси таркибига, кейинроқ бошқа француз мустамлакалари б-н Франция Экваториал Африкаси таркибига киритилган. 1914 й.да Убанги-Шари (ҳоз. MAP) Чаддан ажратилди. 1958 й. Убанги-Шари Франция Ҳамжамияти таркибидаги мухтор республика деб эълон қилинди ва MAP деб атала бошлади. 1960 й. 13 авг.дан мустақил давлат. МАРда 1966 й. ҳарбий тўнтариш содир бўлиб, полковник Ж. Бокасса президент лавозимини эгаллади. 1976 й.да MAP консти-туцияли монархияга айлантирилди ва Марказий Африка империяси номини олди. Бокасса I император бўлди. 1979 й. яна бир тўнтариш натижасида император ағдариб ташланди, мамлакат яна республика деб эълон кдлинди. 1981 й. МАРда навбатдаги ҳарбий тўнтариш рўй берди. Ҳокимият Миллий тикланиш ҳарбий қўмитаси қўлига ўтди. Кон-ституциянинг амал қилиши тўхтатилди. 1993 й. 22 авг. ва 19 сент.да бўлиб ўтган умумий сайловда Марказий Африка халқи озодлиги учун ҳаракат парти-ясининг раҳбари Анж-Феликс Патассе 6 й. муддатга президент этиб сайланди. Янги конституция қабул этилди, фуқаро ҳукумати фаолият кўрсата бошлади. MAP 1960 й. сент. дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 1 дек. — Республика эълон қилинган кун (1958).

Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Марказий Африка халқи озодлиги учун ҳаракат партияси, 1979 й.да тузилган; Марказий Африка демократик уюшмаси партияси, 1987 й.да ташкил этилган; Демократия ва тарак,қиёт учун иттифоқ партияси, 1991 й.да асос солинган; Демократия ва ривожланиш учун ҳаракат партияси, 1993 й.да барпо этилган; Марказий Африка Рес-публикаси озодлиги учун ҳаракат партияси. Марказий Африка меҳнаткашлари касаба уюшмаси 1981 й.да тузилган.

Хўжалиги. MAP — иқтисодий жиҳатдан заиф аграр мамлакат. Ял пи ички маҳсулотда қ.х., ўрмон хўжалиги ва балиқчиликнинг улуши 41,6%, ишлаб чиқарадиган саноат улуши 8,8%, кон саноати улуши 2,9%ни ташкил этади. Иқтисодий фаол аҳолининг 85% қ.х.да банд. Қ.х. маҳсулотининг асосий қисмини майда деҳқон хўжаликлари беради. Асосий озиқ-овқат экинлари: маниок, тариқ, оқ жўхори, маккажўхори, шоли, банан, дуккаклилар. Экспорт учун пахта, кофе, шунингдек ер ёнғоқ, кунжут, мойли пальма, гевея, тамаки экилади. Чор-вачиликда қорамол, қўй, эчки боқилади. Дарёлардан балиқ овланади. Мамлакатнинг жан.-ғарбий қисмидаги ўрмонларда экспорт учун қимматбаҳо ёғоч тайёрланади.

Саноатида кончилик асосий ўринни олади: олмос ва уран қазиб олинади. И.ч. саноати қ.х. маҳсулотларини қайта ишлайдиган майда корхоналар (пахта ва кофе тозалаш, ёғмой, ун, сут-пишлок, з-длари ва б.)дан иборат. Тўқимачилик, кўн-пойабзал, бўёқ ф-калари, ғиштфаянс, кислород-ацетилен, тахта тилиш з-длари ва б. корхоналар бор. Йилига 96 млн. кВтсоатдан кўпроқ электр энергияси ишлаб чиқарилади.

Мамлакатда т.й. йўқ. Автомобиль йўлларининг уз. 23,7 мингкм. Халқаро юкларнинг 95% даре орқали ташилади. Океанга чиқиладиган сув йўллари энг мухимидир. Конго-Убанги, Конго-Санга дарёлари ҳавзалари катта аҳамиятга эга. Банги, Зинга, Сало ва Нола портлари, Бангида халқаро аэропорт бор.

MAP четга олмос, пахта, кофе, ёғоч чиқаради. Четдан машина ва асбоб-ускуна, транспорт воситалари, озиқ-овқат маҳсулотлари, доридармон, ёни-лғи келтиради. Савдо-сотиқдаги асосий мижозлари: Франция, Бенилюкс мамлакатлари, Япония, Германия, Италия, Испания. Пул бирлиги — африка франки.

Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 1962 й. мамлакатда 6 ёшдан 14 ёшгача бўлган болаларга мажбурий таълим жорий қилинган. Давлат мактаблари б-н бир қаторда хусусий мактаблар хам бор. Барча мактабларда болалар француз тилида ўқитилади. Бошланғич мактабларда ўқиш муддати 6 й. 4 й.лик умумий таълим коллежлари тўлиқсиз ўрта, 7 й.лик лицейлар тўлиқ ўрта маълумот беради. Ҳунар мактаблари, касб-ҳунар техника билим юртлари, техника коллежлари ва лицейлари ҳам мавжуд.

Бангида ун-т (1969 й.да ташкил этилган) ва Олий нормал (пед.) мактаб, тўлиқ олий маълумот бермайдиган бир қанча олий мактаблар бор. Илмий муассасалари: Бангида илмийтехника тадқиқот бюроси (1948), Демография тадқиқот маркази, Пастер ин-ти (1961), Пахта ва тўқимачилик саноати и.т. ин-ти, Марказий Африка Агрономия тадқиқот ин-ти (1948, Букокода). Банги унти, Букокодаги Агрономия тадқиқот ин-ти ва Бангидаги илмийтехника тадқиқотлари бюроси кутубхоналари мавжуд. Бангида мамлакат тарихий ёдгорликлари, чолғу асбоблари музейи, Бартелеми Богенда музей, санъат ва ҳунармандчилик миллий маркази бор.

Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. Асосий газ.лари: «Журналь офисель де ла Репюблик Сантрафри-кэн» («Марказий Африка Республикасининг расмий газ.», француз тилида чиқадиган ҳукумат хабарномаси, 1974 й.дан), «Сонго» (санго халқи тилида чиқадиган кундалик газ., 1986 й.дан). Марказий Африка ахборот агентлиги ҳукумат ахборот агентлиги бўлиб, 1974 й.да ташкил этилган; Марказий Африка радиоэшиттириш ва телевидение хизмати, 1958 й.да тузилган, телекўрса-тувлар 1974 й.да бошланган.

Адабиёти илк ривожланиш босқичида. Асосан, фольклор шакллари: ишқий кўшиқлар, ёр-ёрлар, овчи қўшиқлари урф бўлган. Энг таникли ёзувчиси Пьер Махомбо Бамботе — «Африка қаҳрамони шарафига марсия» (Патрис Лумумбага бағишланган) ва «Икки то-ғам қўшиғи» достонларининг муаллифи. Бу ёзувчи бир неча ҳикоя ва бир пардали пьесалар ҳам ёзган.

Меъморлиги, тасвирий санъати, мусиқаси. MAP ҳудудида қад. масжидлар ва арабча услубдаги уйлар сақланиб қолган. Одатда, халқнинг турар жойлари — доирасимон ёки тўртбурчак шаклида гуваладан ва синчли қилиб, томи жуда тик нишабли тарзда қурилган. 19-а.дан европача иморатлар курила бошлади. Кейинги вактда Банги, Берберати, Бангасу ва б. шаҳарларда замонавий меъморлик усулларида кўп қаватли маъмурий бинолар ва турар жойлар қурилди.

Амалий ва тасвирий санъат турларидан ёғоч ўймакорлиги, тўқувчилик, кулоллик, металл ва фил суягидан узук, маржон шодалари, билагузуклар ясаш ривожланган. Пальма япроклари, похол ва ўтдан сават, бордон, қалпоқ, сумкалар тўқилади. Буйвол ва тимсоҳ терисидан халтача, картмон, китоб муқовалари ясалади. Ҳунармандлар мактаби ташкил топган.

Халқ маросимлари хор бўлиб айтиладиган қўшиқлар ва ниқоб кийиб ижро этиладиган оммавий рақслар б-н ўтади. Яккахон бахшилар тарихий достонлар, масаллар, ривоятлар ва ишқий қўшикларни ижро этишади. Профессионал созандахонандалар ижоди алоҳида ўрин олади. Ндуму деб аталадиган дўмбра, макембе деб аталадиган қўнғироқ, нгомби деб аталадиган 2 торли арфа, қақилдоқ каби мусиқа асбоблари бор. Бангида миллий санъат мактаби бўлиб, унда мусиқа, рақс, драма асослари ўргатилади. Миллий музейда халқ санъати ва анъаналари бўлими ишлайди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.