Markaziy Afrika Respublikasi

Markaziy Afrika Respublikasi (MAR) — Markaziy Afrikada joylaşgan, dengizga çiqiş yöli yöq davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Bangi. Mamlakat şimolda Çad, şimoli-şarqda Sudan, şarqda Janubiy Sudan, janubda Kongo Demokratik Respublikasi, janubi-ğarbda Kongo Respublikasi, ğarbda Kamerun bilan çegaralanadi.

MAR hududining qadimgi tarixi yetarliça örganilmagan. Taxminlarga köra, dastlabki aholisi pigmeylar bölgan. Ğarbdagi Buar megalitlari neolit davriga (taxminan mil. av. 3500–2700-yillar) oid deb körsatiladi. 16–19-asrlarda hudud qul savdosi yöllari ta'sirida böldi; 19-asrda şimoli-ğarbiy qismi Bagirma va Vadai davlatlari tarkibiga kirgan.

Yevropaliklar (fransuzlar, nemislar, belgiyaliklar) bu yerga 1885-yil atrofida kela boşladi. Ubangi-Şari mustamlakasi manbalarda turliça sanalanadi: özbekça manbada 1900-yilga kelib, rus va ingliz manbalarida 1903-yilda şakllangani aytiladi. Mustamlaka Fransiya Ekvatorial Afrikasi tarkibiga kirdi. Fransiya mustamlakaçiligi davrida paxta va kofe ekiş joriy etildi, 1928-yilda ğarbda yirik qözğolon (Kongo-Vara) boşlandi.

Bartelemi Boganda MAR taşkil etilişida muhim rol öynagan va 1959-yil 29-martda (ingliz manbasiga köra) samolyot halokatida vafot etgan. 1958-yil 1-dekabrda respublika e'lon qilindi, 1960-yil 13-avgustda mamlakat mustaqil böldi; birinçi prezident Devid Dako böldi. MAR 1960-yil sentabrdan BMT a'zosi.

Harbiy töntariş sanasi manbalarda har xil: özbekça manbada 1966-yil, rus manbasida 1966-yil 1-yanvar, ingliz manbasida 1965-yil 31-dekabr deyiladi. Töntarişdan söng polkovnik Jan-Bedel Bokassa hokimiyatni egalladi va 1976-yilda mamlakat Markaziy Afrika imperiyasi deb e'lon qilindi. 1979-yilda Bokassa ağdarildi, respublika tiklandi. 1981-yilda general Andre Kolingba hokimiyatga keldi. 1993-yilgi saylovda Anj-Feliks Patasse prezident etib saylandi. Ingliz va rus manbalariga köra, 2012-yildan fuqarolar uruşi qayta boşlangan.

Maydoni — taxminan 620–623 ming km². Hududning katta qismini balandligi 600–900 m bölgan Azande qiri egallagan. Iqlimi ekvatorial mussonli; ösimliklar qoplami asosan savanna, janubi-ğarbda nam tropik örmonlar bor. Asosiy daryosi — Kongo daryosining irmoği Ubangi; şimoldagi daryolar Şari orqali Çad köliga quyiladi. Olmos, uran rudasi, lignit va temirli kvarsit konlari mavjud. Andre-Feliks, Bamingi-Bangoran va Sen-Floris milliy boğlari barpo etilgan. Ma'muriy jihatdan 16 prefekturaga bölinadi.

Özbekça manbaga köra, MAR — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1994-yil 28-dekabrda referendumda ma'qullangan va 1995-yil 7-yanvardan kuçga kirgan. Davlat boşliği — prezident, u 6 yilga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — bir palatali Milliy majlis; boş vazirni prezident tayinlaydi.

MAR iqtisodiy jihatdan zaif agrar mamlakat sifatida ta'riflanadi. Yalpi içki mahsulotda qişloq, örmon xöjaligi va baliqçilik uluşi 41,6%, iqtisodiy faol aholining 85% qişloq xöjaligida band. Maniok, tariq, makkajöxori, şoli yetiştiriladi; eksport uçun paxta, kofe, yer yonğoq, tamaki ekiladi. Sanoatda konçilik (olmos, uran) asosiy örinda. Temir yöl yöq, xalqaro yuklarning 95% daryo orqali taşiladi. Çetga olmos, paxta, kofe va yoğoç çiqariladi. Pul birligi — afrika franki. Ingliz manbasiga köra, MAR dunyoning eng kambağal davlatlaridan biri.

Aholining köp qismini banda, gbayya, ngbandi, zande xalqlari taşkil etadi. Rasmiy til — fransuz tili (ingliz manbasida sango milliy til va fransuz tili bilan birga rasmiy til bölgani aytiladi). Aholining aksariyati mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi, xristianlar va musulmonlar ham bor. Adabiyotda folklor, jumladan işqiy va ovçi qöşiqlari keng tarqalgan; yozuvçi Pyer Maxombo Bambote tanilgan. Yoğoç öymakorligi, kulolçilik, töquvçilik rivojlangan. Musiqa asboblari orasida ndumu dömbrasi, makembe qönğiroği va ngombi arfasi bor. Bangida universitet (1969) va milliy san'at maktabi faoliyat yuritadi.