Markaziy Amerika
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 221–222-b. — ziyouz.com
Markaziy Amerika - Şim. Amerikaning jan. qismi. Meksika toğligining jan. etagidagi Balsas botiğidan Daryen böynigaça davom etgan (ba'zan M. A.ning çegarasini Teuantepek va Panama böyinlari orqali ötkazadilar). Uz. 2400 km. Eni Panama böynida 48 km. Yukatan ya.o.da 960 km. Ğarbdan Tinç okean, şim. va şarkdan Meksika qöltiği va Karib dengizi b-n öralgan. M. A. hududida Meksikaningjan.-şarqiy qismi, Gvatemala, Salvador, Gonduras, Nikaragua, Kostarika, Panama, Beliz davlatlari joylaşgan. Umumiy mayd. 770 ming km2. Aholisi taxm. 45 mln. kişi (2001).
Tinç okean sohili kambar pastgekislik bölib, qirğoq çiziği şim.da töğri, jan.da qöltiklar b-n parçalangan, yarim orol va orollar bor. Meksika qöltiği sohilining aksari qismi tekis. Karib dengizi tomonida Gonduras qöltiği bor. Qirğoq böylab mayda orollar joylaşgan, ularning köplari marjon orollardir.
M. A. ning katta qismini Kordilyera toğlari sistemasiga kiruvçi örtaça balandlikdagi toğlar egallagan. Şim. qismida Tavasko, Yukatan, Moskitiya kabi yirik pasttekisliklar bor. Tavasko b-n Moskitiya akkumulyativ tekisliklar, Yukatan esa neogen ohaktoşlaridan tuzilgan platformadir. Kordilyera toğlari geosinklinal mintaqasi murakkab taraqqiyot jarayonini ötgan, içki tuzilişi va relyefi xilma-xil. Kaynozoyda yer yuzasi ança kötarilib, yoriqlar hosil bölgan, vulkanlar otilib turgan. Hozir ham tez-tez zilzilalar bölib turadi.
M. A.da Kordilyera toğlari uçta yoysimon tizmadan iborat. Şulardan eng yoşi Vulkanli yoki Tinç okean böyi toğlari bölib, Meksika çegarasidagi Takana (bal. 4117 m) va Taxumulko (4217 m — M. A.ning eng baland nuqtasi) vulkanlaridan boşlangan va Tinç okean sohili böylab, Nikaragua botiği orqali Panamaning ğarbiy qismigaça davom etgan. Bu tizmada önlab sönmagan vulkanlar bor. Qad. toğ jinslari orasidan oltin va kumuş, qörğoşin, surma, neft, oltingugurt va b. foydali qazilma konlari topilgan.
M. A. şim. tropik (Nikaragua botiğigaça) va şim. subekvatorial iqlim mintaqalarida joylaşgan (7— 22° ş. k. lar). Yil davomida örtaça oylik t-ra farqi kam. Eng salqin oyining örtaça t-rasi 21—26°, eng issiq oyiniki 27—28°. Yillik yoğin toğlarning Atlantika okeaniga qaragan yon bağrida 7000 mm gaça, sohilda 1500—4000 mm, Tinç okeanga qaragan yon bağirlarida 1000— 1700 mm, içki soyliklarda va Yukatan ya.o.ning şim.-ğarbida 500 mm dan kam.
Daryolari qisqa, tezoqar va gidroenergiyaga boy. Atlantika okeaniga oquvçi daryolar yil böyi sersuv, Tinç okeanga okuvçi daryolar esa fakat yezda tölib oqadi. Tektonik soyliklarda kul köp; şulardan eng yiriklari: Nikaragua va Managua.
M.A.ning tuproq va ösimlik mintaqalari iqlim mintaqalariga muvofiq joylaşgan. Şim.-şarqiy qismidagi pasttekisliklarda va toğ yon bağirlarining 800 m balandlikkaça bölgan qismidagi podzollaşgan laterit tuproklarda palma, rangli yoğoç olinadigan daraxtlar, liana va epifitli tropik örmonlar bor. Bu yerdagi plantatsiyalarda tropik ekinlar (banan va b.) yetiştiriladi. 1700 m gaça, asosan, daraxtsimon paporotniklar, 3200 m gaça dub, magnoliya va igna bargli daraxtlar usadi. Undan yuqorisi alp ötloklari. Toğlarning Tinç okeanga qaragan yon bagirlarida qarağay örmonlari bor. Yassitoğliklar esa yaylov va ekinzor. Yuqoriroqda, kizil tuprokli yerlarda dub yoki igna bargli daraxtlar ösadi. Quyi mintaqalarda tamaki, paxta ekiladi. 600— 900 m balandliklar orasida kofe östiriladi. Nikaragua soyligidan şim.da köproq Şim. Amerikaga xos ösimliklar, undan jan.da Janubiy Amerikaga xos ösimliklar ösadi.
Hayvonot dunyosi jihatidan M. A. Neotropik oblastining Markaziy Amerika kiçik oblastiga kiritilgan. Jan. Amerikaga xos hayvonlardan keng burunli maymunlar, yaguar, zirxlilar, iguan kaltakesak va b. yaşaydi. Şim. Amerika hayvonlaridan silovsin, yenot, har xil kemiruvçilar, quşlar uçraydi. Tapir, kemiruvçilar, körşapalak va quşlarning ba'zi turlari endemikdir.
Ad.: Ryabçikov A. M., Fiziçeskaya geografiya materikov i okeanov. M., 1988.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРКАЗИЙ АМЕРИКА - Шим. Американинг жан. қисми. Мексика тоғлигининг жан. этагидаги Бальсас ботиғидан Дарьен бўйнигача давом этган (баъзан М. А.нинг чегарасини Теуантепек ва Панама бўйинлари орқали ўтказадилар). Уз. 2400 км. Эни Панама бўйнида 48 км. Юкатан я.о.да 960 км. Ғарбдан Тинч океан, шим. ва шаркдан Мексика қўлтиғи ва Кариб денгизи б-н ўралган. М. А. ҳудудида Мексиканингжан.-шарқий қисми, Гватемала, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа, Костарика, Панама, Белиз давлатлари жойлашган. Умумий майд. 770 минг км2. Аҳолиси тахм. 45 млн. киши (2001).
Тинч океан соҳили камбар пастгекислик бўлиб, қирғоқ чизиғи шим.да тўғри, жан.да қўлтиклар б-н парчаланган, ярим орол ва ороллар бор. Мексика қўлтиғи соҳилининг аксари қисми текис. Кариб денгизи томонида Гондурас қўлтиғи бор. Қирғоқ бўйлаб майда ороллар жойлашган, уларнинг кўплари маржон ороллардир.
М. А. нинг катта қисмини Кордильера тоғлари системасига кирувчи ўртача баландликдаги тоғлар эгаллаган. Шим. қисмида Таваско, Юкатан, Москития каби йирик пасттекисликлар бор. Таваско б-н Москития аккумулятив текисликлар, Юкатан эса неоген оҳактошларидан тузилган платформадир. Кордильера тоғлари геосинклиналь минтақаси мураккаб тараққиёт жараёнини ўтган, ички тузилиши ва рельефи хилма-хил. Кайнозойда ер юзаси анча кўтарилиб, ёриқлар ҳосил бўлган, вулканлар отилиб турган. Ҳозир ҳам тез-тез зилзилалар бўлиб туради.
М. А.да Кордильера тоғлари учта ёйсимон тизмадан иборат. Шулардан энг ёши Вулканли ёки Тинч океан бўйи тоғлари бўлиб, Мексика чегарасидаги Такана (бал. 4117 м) ва Тахумулько (4217 м — М. А.нинг энг баланд нуқтаси) вулканларидан бошланган ва Тинч океан соҳили бўйлаб, Никарагуа ботиғи орқали Панаманинг ғарбий қисмигача давом этган. Бу тизмада ўнлаб сўнмаган вулканлар бор. Қад. тоғ жинслари орасидан олтин ва кумуш, қўрғошин, сурма, нефть, олтингугурт ва б. фойдали қазилма конлари топилган.
М. А. шим. тропик (Никарагуа ботиғигача) ва шим. субэкваториал иқлим минтақаларида жойлашган (7— 22° ш. к. лар). Йил давомида ўртача ойлик т-ра фарқи кам. Энг салқин ойининг ўртача т-раси 21—26°, энг иссиқ ойиники 27—28°. Йиллик ёғин тоғларнинг Атлантика океанига қараган ён бағрида 7000 мм гача, соҳилда 1500—4000 мм, Тинч океанга қараган ён бағирларида 1000— 1700 мм, ички сойликларда ва Юкатан я.о.нинг шим.-ғарбида 500 мм дан кам.
Дарёлари қисқа, тезоқар ва гидроэнергияга бой. Атлантика океанига оқувчи дарёлар йил бўйи серсув, Тинч океанга окувчи дарёлар эса факат езда тўлиб оқади. Тектоник сойликларда кул кўп; шулардан энг йириклари: Никарагуа ва Манагуа.
М.А.нинг тупроқ ва ўсимлик минтақалари иқлим минтақаларига мувофиқ жойлашган. Шим.-шарқий қисмидаги пасттекисликларда ва тоғ ён бағирларининг 800 м баландликкача бўлган қисмидаги подзоллашган латерит тупрокларда пальма, рангли ёғоч олинадиган дарахтлар, лиана ва эпифитли тропик ўрмонлар бор. Бу ердаги плантацияларда тропик экинлар (банан ва б.) етиштирилади. 1700 м гача, асосан, дарахтсимон папоротниклар, 3200 м гача дуб, магнолия ва игна баргли дарахтлар усади. Ундан юқориси альп ўтлоклари. Тоғларнинг Тинч океанга қараган ён багирларида қарағай ўрмонлари бор. Ясситоғликлар эса яйлов ва экинзор. Юқорироқда, кизил тупрокли ерларда дуб ёки игна баргли дарахтлар ўсади. Қуйи минтақаларда тамаки, пахта экилади. 600— 900 м баландликлар орасида кофе ўстирилади. Никарагуа сойлигидан шим.да кўпроқ Шим. Америкага хос ўсимликлар, ундан жан.да Жанубий Америкага хос ўсимликлар ўсади.
Ҳайвонот дунёси жиҳатидан М. А. Неотропик областининг Марказий Америка кичик областига киритилган. Жан. Америкага хос ҳайвонлардан кенг бурунли маймунлар, ягуар, зирхлилар, игуан калтакесак ва б. яшайди. Шим. Америка ҳайвонларидан силовсин, енот, ҳар хил кемирувчилар, қушлар учрайди. Тапир, кемирувчилар, кўршапалак ва қушларнинг баъзи турлари эндемикдир.
Ад.: Рябчиков А. М., Физическая география материков и океанов. М., 1988.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.