Markaziy Amerika

Markaziy Amerika — Şimoliy Amerika materigining janubiy, toraygan qismi; u qit'aning asosiy qismini Janubiy Amerika bilan tutaştirib turadi. Rusça Vikipediyaga köra, mintaqa geologik va geografik jihatdan Şimoliy Amerika qit'asiga mansub, siyosiy geografiyada esa unga yetti davlat — Beliz, Gvatemala, Gonduras, Salvador, Nikaragua, Kosta Rika va Panama kiritiladi; BMT tasnifida bu makromintaqaga Meksika ham qöşiladi.12

ÖzME'ga köra, Markaziy Amerika Meksika toğligining janubiy etagidagi Balsas botiğidan Daryen böyniğaça davom etadi; ba'zan uning çegaralari Teuantepek va Panama böyinlari orqali ötkaziladi. Uzunligi 2400 km, eni Panama böynida 48 km, Yukatan yarim oroli kengligida esa 960 km. ÖzME bu kengroq ta'rifda Meksikaning janubi-şarqiy qismini ham qöşib, umumiy maydonni 770 ming km² deb körsatadi. Rusça Vikipediyada yetti davlatning umumiy maydoni 521 876 km², aholisi 2016-yil holatiga 44 million kişi deb berilgan. Mintaqani ğarbdan Tinç okean, şimol va şarqdan Meksika qöltiği va Karib dengizi öraydi.

Mintaqaning katta qismini Kordilyera tizimiga mansub örtaça balandlikdagi toğlar egallaydi. Şimolda Tabasko, Yukatan va Moskitiya pasttekisliklari bor; ÖzME'ga köra, Tabasko va Moskitiya daryo yotqiziqlaridan hosil bölgan tekisliklar, Yukatan esa neogen ohaktoşlaridan tuzilgan platforma. Kaynozoyda yer pösti kuçli kötarilib, yoriqlar va vulkanlar paydo bölgan, hozir ham zilzilalar tez-tez sodir böladi.

Toğlar uç yoysimon tizmani hosil qiladi, ularning eng yoşi Tinç okean sohili böylab ketgan Vulkanli tizma. Unda köplab harakatdagi vulkanlar bor, mintaqaning eng baland nuqtasi ham şu yerda: Inglizça Vikipediyaga köra, Gvatemaladagi Taxumulko vulkanining balandligi 4220 m. Qadimgi toğ jinslarida oltin, kumuş, qörğoşin, surma, neft va oltingugurt konlari topilgan.

ÖzME'ga köra, Markaziy Amerika şimoliy tropik va subekvatorial iqlim mintaqalarida joylaşgan, oylik haroratlar yil davomida kam özgaradi: eng salqin oyda 21–26°, eng issiq oyda 27–28°. Atlantika okeaniga qaragan yon bağirlarda yillik yoğin 7000 mm gaça yetadi, içki botiqlar va Yukatanning şimoli-ğarbida esa 500 mm dan oşmaydi. Daryolari qisqa, tez oqar va gidroenergiyaga boy; Atlantika havzasidagi daryolar yil böyi sersuv, Tinç okeanga quyiladiganlari asosan yozda tölib oqadi. Tektonik botiqlarda köllar köp, eng yiriklari — Nikaragua va Managua köllari.

Tuproq va ösimlik qoplami balandlik böyiça almaşinadi. Pasttekislik va 800 m gaça bölgan yon bağirlarda palma, qimmatbaho yoğoçli daraxtlar, liana va epifitlarga boy tropik örmonlar ösadi, plantatsiyalarda banan yetiştiriladi. Yuqoriroqda daraxtsimon paporotniklar, 3200 m gaça eman, magnoliya va igna bargli daraxtlar, undan yuqorida alp ötloqlari joylaşgan; 600–900 m balandliklarda kofe östiriladi. ÖzME'ga köra, Nikaragua botiğidan şimolda Şimoliy Amerikaga, janubda esa Janubiy Amerikaga xos ösimliklar ustun.

Hayvonot dunyosida ikki qit'a faunasi uçraşadi: Janubiy Amerikadan kelgan keng burunli maymunlar, yaguar, zirhlilar va iguanalar bilan bir qatorda Şimoliy Amerikaga xos silovsin, yenot va kemiruvçilar yaşaydi; tapir va ba'zi körşapalak hamda quş turlari endemik hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, 2001-yilda kengroq ta'rifdagi Markaziy Amerikada taxminan 45 million kişi yaşagan. Rusça Vikipediyaga köra, mintaqada ispan tili ustun, faqat Belizda rasmiy til ingliz tili. Aholi tub amerikaliklar — hindular, asosan ispaniyalik yevropaliklar va ular olib kelgan afrikalik qullarning avlodlaridan taşkil topgan.