Gvatemala

Gvatemala Respublikasi (ispança: República de Guatemala) — Markaziy Amerikadagi davlat. Poytaxti — Gvatemala şahri, rasmiy tili — ispan tili. Mamlakat 22 departamentga bölinadi.

Uz.wikipedia ma'lumotiga köra, miloddan avvalgi 2-ming yillikkaça hududda yaşagan indeys qabilalari dehqonçilik va ovçilik bilan şuğullangan. Milodiy bösağasida paydo bölgan şaharlarda mayya madaniyati vujudga kelgan. Ingliz tilidagi ma'lumotda mayya sivilizatsiyasining klassik davri milodiy 250–900-yillar deb berilgan va taxminan 900-yilda uning inqirozga uçragani aytilgan.

Uz.wikipedia böyiça, 1523-yilda ispanlar Gvatemalani bosib oldi. Rus va ingliz tilidagi maqolalarda bosib oliş Pedro de Alvarado nomi bilan boğlanadi. General-kapitanlik uz.wikipedia va rus tilidagi maqolada 1560-yil va 1564-yil, ingliz tilidagi maqolada 1542-yil deb körsatilgan, ya'ni manbalar bu sanada bir-biriga zid. Mustaqillik 1821-yil 15-sentabrda e'lon qilingan; bu kun milliy bayram hisoblanadi. Keyinçalik mamlakat Markaziy Amerika federatsiyasi tarkibiga kirdi, federatsiya esa parçalandi: uz.wikipedia 1839-yilni, rus tilidagi maqola 1840-yilni, ingliz tilidagi maqola 1841-yilni körsatadi.

Birinçi jahon uruşida Gvatemala Antanta tarafida bölgan. 1944-yilda Xorxe Ubiko diktaturasi ağdarildi. 1951–1954-yillarda prezident X. Arbens hukumati hokimiyatda böldi va harbiy töntariş natijasida ağdarildi. Rus va ingliz tilidagi maqolalarga köra, 1960-yildan fuqarolar uruşi boşlangan, ingliz tilidagi maqolada u 1996-yilgaça davom etgani aytilgan. Uz.wikipedia 1985-yildan fuqarolar hukumati hokimiyat tepasiga çiqqanini yozadi. Gvatemala 1945-yildan BMT a'zosi.

Rus tilidagi maqolaga köra, Gvatemala Meksika, Beliz, Gonduras va Salvador bilan çegaradoş; şarqda Karib dengizi, janubda Tinç okeani bilan tutaşgan. Hududning yarmidan köpi toğlik, janubida vulkanlar qatori joylaşgan. Eng baland çöqqi — Taxumulko vulkani (uz.wikipedia: 4217 m, rus tilidagi maqola: 4220 m). Zilzila tez-tez bölib turadi. Köllari orasida Isabel va Atitlan bor, Motagua va Poloçik daryolarida kema qatnaydi.

Iqlimi subekvatorial yoki tropik; pasttekisliklarda örtaça harorat 23–27 °C, toğ oralaridagi platolarda 15–20 °C. Örmonlar bilan qoplangan hudud uluşi manbalarda turliça: uz.wikipedia taxminan 60%, rus tilidagi maqola (2006-yil ma'lumoti) taxminan 83% deb yozgan. Foydali qazilmalari: polimetallar, oltin, kumuş, neft, xromit va marganes rudalari. Milliy boğlari — Tikal, Rio-Dulse, Atitlan va boşqalar.

Gvatemala — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1986-yil 14-yanvarda kuçga kirgan, 1994-yilda özgartişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident, u umumiy ovoz beriş yöli bilan 4 yil muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi organ — bir palatali Milliy kongress. Ijroiya hokimiyatni prezident boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

Uz.wikipedia Gvatemala iqtisodiyotini tropik ösimlik mahsulotlarini eksport qilişga ixtisoslaşgan agrar iqtisodiyot deb ta'riflaydi. Yalpi içki mahsulotda qişloq, örmon xöjaligi va baliqçilik uluşi 26%, sanoat uluşi 15%. Asosiy ekinlar — kofe, paxta, şakarqamiş, banan; oziq-ovqat ekinlaridan makkajöxori, şoli, kartoşka, loviya yetiştiriladi. Rux, volfram, surma, qörğoşin, nikel, simob, kumuş va oz miqdorda neft qazib olinadi. Temir yöl uzunligi — 819 km, avtomobil yöllari — 17,3 ming km; Panamerika avtoyöli mamlakat orqali ötadi. Asosiy dengiz portlari: Puerto-Barrios, San-Xose, Çamperiko. Çetga kofe, paxta, banan, şakar, göşt va yoğoç çiqariladi. Pul birligi — ketsal.

Aholining asosiy qismi ispan-indeys duragaylari (ladinolar); şuningdek kiçe, kakçikel, mame, kekçi va boşqa elatlar yaşaydi. Köpçilik dindorlar katoliklar.

Adabiyoti asosan ispan tilida. Mayya adabiyotidan bir neça yodgorlikkina saqlangan. 18-asrda A. Pas-i-Salgado, R. Landivar kabi yozuvçilar asarlar yaratgan; 1944–1954-yillardagi inqilobdan söng M. A. Asturias va boşqalar maşhur bölgan.

Me'morlikda mayya davridan Tikal, Kaminaliuyu, Kirigua markazlarida piramidasimon poydevorli ibodatxonalar va saroylar saqlangan. Mustamlaka davrida Antigua, Çiçikastenango kabi şaharlar barpo etilgan. Töquvçilik, kaştaçilik, kulolçilik kabi hunarmandçilik keng tarqalgan. Gvatemala şahrida Milliy kutubxona va bir qança muzeylar, jumladan Arxeologiya va etnografiya muzeyi bor.