Panama

Panama, rasmiy nomi Panama Respublikasi (República de Panamá) — Markaziy Amerikaning Panama böynida joylaşgan davlat. Poytaxti — Panama şahri, rasmiy tili — ispan tili.

Panamani ispanlar mustamlaka qilguniga qadar bu yerda kuna, guaymi, çokova va boşqa 60 dan ortiq indeys qabilasi yaşagan. Rus tilidagi Vikipediyada ilk aloqalar 1501-yilda Rodrigo de Bastidas bilan boşlangani, 1513-yilda Vasko Nunes de Balboa Panama böynidan ötib, Tinç okeanni şarqdan körgan birinçi yevropalik bölgani, 1519-yilda esa Panama şahri asos solingani qayd etilgan. Mustamlakaçilar qullik asosida işlaş uçun Afrikadan negr qullarni keltirgan.

1821-yilda Panama Ispaniyadan mustaqilligini e'lon qilib, Simon Bolivar tuzgan Buyuk Kolumbiya tarkibiga kirdi. Buyuk Kolumbiya parçalangaç, Yangi Granada (1886-yildan Kolumbiya) tarkibida qoldi. 1903-yilda Panama Kolumbiyadan ajralib, mustaqillik e'lon qildi. Öşa yili AQSH bilan tuzilgan şartnomaga köra kanal qurilişi möljallangan hudud AQShga foydalaniş uçun berildi; ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, kanalni AQSH armiyasi muhandislar korpusi 1904–1914-yillarda qurib bitirgan.

1968-yilda general Omar Torrixos boşçiligidagi milliy gvardiya davlat töntarişi qildi. 1977-yilgi şartnomalarga köra 1903-yilgi şartnoma bekor qilindi, 1979-yil 1-oktabrdan kanal zonasi ustidan Panama suvereniteti tiklandi, 1999-yil oxiri yoki 2000-yil 1-yanvardan kanalning özi ham Panama tasarrufiga ötdi. Panama 1945-yildan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 3-noyabr, Mustaqillik kuni (1903).

Panama hududi Markaziy Amerikaning eng tor (48–200 km) qismida joylaşgan. Mamlakat şimolda Karib dengizi, janubda Tinç okean bilan çegaralanadi; ingliz va rus Vikipediyasiga köra ğarbda Kosta-Rika, şarqda (janubi-şarqda) Kolumbiya bilan çegaradoş. Maydoni 78 238 km² deb berilgan. Qirğoqlari asosan past, mayda orol köp. Ğarbdan şarqqa Kordilyera-de-Veragua, Kordilyera-de-San-Blas va Serraniya-del-Daryen toğ tizmalari çözilgan. Eng baland nuqta — Baru vulkani (3475 m). Oltin, simob, temir, mis rudalari va boksit konlari bor, zilzila tez-tez bölib turadi.

Iqlimi subekvatorial, issiq va sernam; örtaça yillik harorat 25–28°. Yoğin janubiy yon bağirlarda 1500 mm dan şimoliy yon bağirlarda 5000 mm gaça. Daryolari qisqa, kema qatnamaydi. Hayvonot dunyosida puma, otselot, çumolixör, yalqov, buğu va koata maymuni bor.

Panama — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1972-yilda qabul qilingan, unga 1978 va 1993-yillarda tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident; u 5 yil muddatga umumiy, töğri va yaşirin ovoz beriş yöli bilan saylanadi va ketma-ket ikkinçi muddatga qayta saylaniş huquqiga ega emas. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali Qonun çiqaruvçi assambleya, ijro hokimiyatini prezident va hukumat amalga oşiradi. Ma'muriy jihatdan 9 viloyat va 5 muxtor indeys rezervatsiyasiga bölinadi.

Materialda Panama agrar mamlakat deb ta'riflanadi. Qişloq xöjaligida iqtisodiy faol aholining 25 foizi band bölib, yalpi içki mahsulotning 15 foizi şu tarmoqda yaratiladi. Asosiy eksport ekinlari — banan, şakarqamiş, kofe. Sanoat zaif rivojlangan (YaIMning 9 foizi) va asosan oziq-ovqat, yoğoçsozlik, tikuvçilik, sement va boşqa mayda korxonalardan iborat. Panama kanali orqali yiliga 14 mingtagaça kema ötadi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, kanal tölovlari YaIMning muhim qismini taşkil etadi, tijorat, bank işi va turizm asosiy tarmoqlardir. Pul birligi — balboa.

Adabiyoti ispan tilida rivojlangan va dastlab Kolumbiya adabiyoti tarkibida şakllangan; 19-asrning 2-yarmida milliy adabiyot sifatida ajralib çiqa boşlagan. 1845-yilda tuzilgan Havaskor ma'rifatparvarlar jamiyati bunda rol öynagan. Mustamlaka davrida Panama va Portobelo şaharlarida istehkomlar hamda zarhal öymakorlik uslubidagi çerkovlar qurilgan. Indeyslar 16-asrgaça toş haykallar, naqşli ustunlar va rang-barang sopol idişlar yasagan. Panama universiteti 1935-yilda, Milliy muzey 1925-yilda asos solingan.