Panama şahri

Panama (Panama-Siti) — Panama Respublikasining poytaxti. Şahar Panama kanalining Tinç okeanga çiqiş qismida joylaşgan, mamlakatning siyosiy, ma'muriy va madaniy markazi hisoblanadi.

Şahar 1519-yilda indeyslarning şu nomli qişloği yonida ispanlar tomonidan bunyod etilgan. Rus va ingliz manbalariga köra, asos solingan sana — 15-avgust 1519-yil, asosçisi — Pedro Arias de Avila (Pedrarias Davila). Bir neça yildan keyin şahar Peruni örganiş va zabt etiş uçun çiqiş nuqtasiga, Istm orqali oltin va kumuş taşiladigan tranzit joyiga aylangan.

1671-yilda Genri Morgan 1400 kişilik guruh bilan şaharni talon-taroj qilgan, şahar keyin yonğinda yöq bölgan. Eski şaharning xarobalari saqlanib qolgan va Panama-Vyexa (Panama Viejo) nomi bilan maşhur sayyohlik joyi hisoblanadi. Şahar 1673-yilda yangi joyda qayta qurilgan; bu hudud hozir Kasko-Vyexo deb ataladi. Masofa borasida manbalar farq qiladi: rus tilidagi maqolada yangi joy dastlabki şahardan yetti kilometr janubi-ğarbda, ingliz tilidagi maqolada taxminan 8 km (5 mil) uzoqlikda deb körsatilgan.

1848-yilda Kaliforniyada oltin topilgaç, Istm orqali ötuvçilar soni oşgan. Panama temir yöl kompaniyasi bir yil oldin tuzilgan, temir yöl qatnovi 1855-yilda oçilgan. Ingliz tilidagi maqolaga köra, 1903-yil 3-noyabrda Kolumbiyadan mustaqillik e'lon qilingan; özbek tilidagi maqolada şahar 1903-yildan mamlakat poytaxti ekani aytilgan. Kanal qurilişi şahar infratuzilmasiga katta foyda keltirgan, işçilarning aksariyati Karib orollaridan keltirilgani şaharda irqiy va ijtimoiy ziddiyatlarni keltirib çiqargan. 1970-yillarning oxiridan 1980-yillarda şahar xalqaro bank markaziga aylangan. 1989-yilda AQSh Panamaga bostirib kirgan; natijada Çorrilyo mahallasining bir qismi yonğinda vayron bölgan.

Şahar Tinç okean va tropik örmonlar oraliğida joylaşgan. Iqlimi subekvatorial (ingliz manbasida — tropik savanna, Köppen Aw). Örtaça yillik harorat taxminan 27 °C. Yillik yoğin özbekça maqolada 1500–2000 mm, inglizça maqolada 1900 mm deb berilgan. Yomğirli mavsum rus manbasida aprel–dekabr, ingliz manbasida may–noyabr oylari sifatida körsatilgan.

Şahar hududida Metropolitano tabiiy boği bor. Kanalning ğarbiy tomonida Soberaniya milliy boği joylaşgan. Kanal yaqinidagi tropik örmonlar uning işlaşi uçun zarur suv bilan ta'minlaydi.

Özbekça maqolada aholi 1990-yillar oxirida 669 ming kişi deb berilgan. Rus manbasiga köra, atrofdagi hududlar bilan 1,3 mln kişi (2010). Ingliz manbasida şahar çegarasida 410 354, Panama tumanida 1 086 990, metropoliten hududda 2,1 mln dan ortiq aholi körsatilgan.

Rus manbasiga köra, şahar Lotin Amerikasi me'yorlari böyiça ham juda köp millatli: afrikaliklar avlodlari, ispan kelib çiqişli aholi, mulatlar, hindu aholi, yevropaliklar, AQSh fuqarolari, xitoy diasporasi va arab mamlakatlari hamda Hindistondan kelganlar yaşaydi.

Panama iqtisodiyoti kanaldagi kema qatnovi va port faoliyati bilan çambarças boğliq. Şahar bank, savdo, turizm va xizmat körsatişga asoslangan. Şahar mamlakat YaIMning taxminan 55 foizini yaratadi. Ingliz manbasiga köra, şaharda sakson atrofida bank bor. Sanoatda töqimaçilik, oziq-ovqat, kön-poyabzal, mebel va sement korxonalari mavjud, esdalik buyumlari işlab çiqariladi. 2008-yilda mehmonxonalarning band bölişi böyiça şahar AQShdan taşqari dunyoda ikkinçi örinni egallagan.

Şahar Kolon porti bilan temir yöl va şosse orqali boğlangan. Xalqaro aeroport Tokumen şahar markazidan 24 km şarqda joylaşgan. 2014-yil 5-aprelda Markaziy Amerikadagi birinçi metroning birinçi liniyasi (14 km, 13 bekat) oçilgan.

Şaharda Panama universiteti, Panama akademiyasi va boşqa akademiyalar, muzeylar, opera va drama teatrlari, konservatoriya bor. 17–18-asrlarga oid me'moriy yodgorliklar saqlangan. Kasko-Vyexo hududida ispan mustamlaka binolari bilan birga kanal qurilişi davrida qurilgan fransuz va Antil uslubidagi uylar bor. Panama-Vyexa xarobalari sayyohlar orasida maşhur.