Marksizm
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 236–237-b. — ziyouz.com
Marksizm — K. Marks va F. Engels asos solgan falsafiy, iqtisodiy va siyosiy ta'limot. Nemis mumtoz falsafasini {Gegel, Feyerbax va b.), ingliz siyosiy iqtisodini (Smit, Rikardo va b.), fransuz xayoliy sotsializmini (Sen-Simon, Furye va b.) örganişga tayanib, Marks va Engels dialektik, tarixiy materializmga asoslangan falsafa, qöşimça qiymat nazariyasiga asoslangan siyosiy iqtisod va kommunizm xdqidagi soxta ta'limotni işlab çiqdilar.
M.da moddiy i. ç. usuli, işlab çiqaruvçi kuçlar va i. ç. munosabatlari jamiyatning negizi sifatida karaladi. M. xususiy mulkçilikka asoslangan jamiyatda i. ç.ning ijtimoiy va özlaştirişning xususiy xarakterga ega ekanligiga tayanib, ijtimoiy inqilob tögrisidagi qonunni asoslaşga urinadi. Ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya, sinfiy kuraş b-n boğliq nazariyani ilgari suradi. Jamiyat tari-xiga sinflar kuraşi tarixi sifatida qaraydi. M.ga kura, sinfiy kuraş proletariat diktaturasiga olib keladi. Proletariat diktaturasining maqsadi esa sinfsiz jamiyat qurişdan iborat deb hisoblaydi. M. işlab çikariş vositalariga faqat ijtimoiy mulkçilikni tan oldi, boşka mulk şakllarini inkor etdi. Xususiy mulkni barça ijtimoiy illatlarning asosiy sababi degan notöğri qaraşni ilgari suradi.
M.ning qöşimça qiymat qonuni kapitalizmning asosiy iqtisodiy qonuni deb qaralgan. M.da tarixni materialistik tuşuniş orqali jamiyatning rivojlaniş qonunlari, kapitalizmning sotsializm b-n almaşinişi muqarrarligi, kapitalizmdan sotsializmga ötiş davri, kommunizmning ikki fazadan iborat ekanligi ğoyasi ilgari suriladi va sotsializm kommunizmning quyi fazasi sifatida qaraladi. Yana q. Sotsializm.
M. 19-a. ijtimoiy fikr taraqqiyotiga ta'sir körsatdi. Ayni vaqtda undagi xayoliy, ziddiyatli va xato tasavvurlar tanqidga uçradi. M.da ijtimoiy qarama-qarşiliklar, sinfiy kuraş va zörlik nazariyasi mutlaqlaştirildi, proletariatning tarixiy roli asossiz ravişda uluğlandi. M. Rossiyadagi Oktyabr töntarişi va kommunistik totalitarizmga xizmat qildi.
M. davlat mafkurasi bölib qolgan köp mamlakatlarda 20-a.ning 80-y.laridan boşlab mustabid rejimlarning yemirilişi va mustaqil davlatlarning taraqqiyot yöllarini belgilab olişi M.ni tanqidiy örganiş va unga baho berişda yangi davrni boşlab berdi.
Ibodulla Ergaşev.
Q.: Sotsializm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРКСИЗМ — К. Маркс ва Ф. Энгельс асос солган фалсафий, иқтисодий ва сиёсий таълимот. Немис мумтоз фалсафасини {Гегель, Фейербах ва б.), инглиз сиёсий иқтисодини (Смит, Рикардо ва б.), француз хаёлий социализмини (Сен-Симон, Фурье ва б.) ўрганишга таяниб, Маркс ва Энгельс диалектик, тарихий материализмга асосланган фалсафа, қўшимча қиймат назариясига асосланган сиёсий иқтисод ва коммунизм хдқидаги сохта таълимотни ишлаб чиқдилар.
М.да моддий и. ч. усули, ишлаб чиқарувчи кучлар ва и. ч. муносабатлари жамиятнинг негизи сифатида каралади. М. хусусий мулкчиликка асосланган жамиятда и. ч.нинг ижтимоий ва ўзлаштиришнинг хусусий характерга эга эканлигига таяниб, ижтимоий инқилоб тўгрисидаги қонунни асослашга уринади. Ижтимоий-иқтисодий формация, синфий кураш б-н боғлиқ назарияни илгари суради. Жамият тари-хига синфлар кураши тарихи сифатида қарайди. М.га кура, синфий кураш пролетариат диктатурасига олиб келади. Пролетариат диктатурасининг мақсади эса синфсиз жамият қуришдан иборат деб ҳисоблайди. М. ишлаб чикариш воситаларига фақат ижтимоий мулкчиликни тан олди, бошка мулк шаклларини инкор этди. Хусусий мулкни барча ижтимоий иллатларнинг асосий сабаби деган нотўғри қарашни илгари суради.
М.нинг қўшимча қиймат қонуни капитализмнинг асосий иқтисодий қонуни деб қаралган. М.да тарихни материалистик тушуниш орқали жамиятнинг ривожланиш қонунлари, капитализмнинг социализм б-н алмашиниши муқаррарлиги, капитализмдан социализмга ўтиш даври, коммунизмнинг икки фазадан иборат эканлиги ғояси илгари сурилади ва социализм коммунизмнинг қуйи фазаси сифатида қаралади. Яна қ. Социализм.
М. 19-а. ижтимоий фикр тараққиётига таъсир кўрсатди. Айни вақтда ундаги хаёлий, зиддиятли ва хато тасаввурлар танқидга учради. М.да ижтимоий қарама-қаршиликлар, синфий кураш ва зўрлик назарияси мутлақлаштирилди, пролетариатнинг тарихий роли асоссиз равишда улуғланди. М. Россиядаги Октябрь тўнтариши ва коммунистик тоталитаризмга хизмат қилди.
М. давлат мафкураси бўлиб қолган кўп мамлакатларда 20-а.нинг 80-й.ларидан бошлаб мустабид режимларнинг емирилиши ва мустақил давлатларнинг тараққиёт йўлларини белгилаб олиши М.ни танқидий ўрганиш ва унга баҳо беришда янги даврни бошлаб берди.
Ибодулла Эргашев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.