Marmar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 238–239-b. — ziyouz.com
Marmar (lot. marmor, yun. marmaros — yaltiroq toş sözidan) — kristalli toğ jinsi. Ohaktoş yoki dolomitning töla qayta kristallanişidan hosil bölgan. Mineral donaçalarining ölçamiga qarab (0,05 — 2,25 mm) mayda, örtaça va yirik donaçali M.lar farq qilinadi. Mayda donaçali M. sifatli hisoblanadi, çunki unda ğovak va darzlik kam. M.ningtarkibi, asosan, kalsit (SaSO3)dan iborat, ozroq MgO, ĞeO, Ğe2O3. MpO, A1O2 va A12°z bÖladi. Tarkibida MgO köp bölgan turi dolomitli M. deb ataladi. M.ga boşqa minerallar (kvars, xalsedon, limonit, xlorit, gematit, pirit va b.), şuningdek, organik birikmalarning kup qöşilganligi uning xossalarini (mustahkamligi, rangi, ziçligi va h.k.) keng diapazonda özgarişiga sabab böladi. M.ga kvars qöşilgan bölsa uning mustahkamligi ortadi, binobarin işlov beriş ham qiyinlaşadi. Qöşimçalar M.ning sifatini yo oşiradi yoki kamaytiradi. Strukturasi bir xil bölgan M.lar sovuqqa çidamli böladi. Quriliş amaliyotida M. deb sayqal beriş mumkin bölgan örtaça qattiqlikdagi metamorfik jinsga aytiladi; bular — marmar, marmarlaşgan ohaktoş, ziç dolomit, ofikalsit, karbonatli brekçiya va kar-bonatli konglomeratlar. M.ning rangi (qizil, puşti, sarğiş, qönğir, yaşil, jigarrang, qora, kulrang, oq) turli xil kimyoviy va mexanik aralaşmalarga boğliq. M.ning fizik xossalari: ziçligi 1900—2800 kg/m3, siqişga mustahkamlik çegarasi 10,0— 25,0 MPa, sinişga çidamlilik çegarasi 10—30 MPa, suv şimuvçanligi 0,15— 0,50%, ğovakligi 1%gaça. Qattiqligi 3—4. M.ning bir tekis oq yoki qora ranglisi juda qadimdan xaykaltaroşliqda işlatilib kelinadi. Özbekistonning qad. Samarqand, Buxoro, Xiva, Qöqon va b. şaharlaridagi me'moriy obidalarida M.ning katta xarsang toşlaridan tortib, to mayda M. oniksi plastinkalarigaça işlatilgan. Toşkent ş.dagi köpgina teatr, ma'-muriy binolar va metropoliten st-yalarida Özbekiston M. işlatilgan. M. karyerlarda, kam hollarda yer ostidan qazib olinadi. Yaxlit katta bölaklar toş qirquvçi maşinalar, maxsus arralar yordamida qirqib olinadi. M. konlari Özbekiston (Ğozğon, Kökpatos, Omonqöton, Oğaliq va b.), Kozoğiston, RF (Kareliya, Ural, Sibir), Armaniston, Italiya, Gretsiya, Kuba, Fransiya, Norvegiya, AQŞ va b. mamlakatlarda mavjud.
Özbekistonda sanoat ahamiyatiga ega bölgan M. konlari: Ğozğon (yiliga 12 ming m3), Nurota (0,8 ming m3), Zarband (7 ming m3), Tomçiota (1,4 ming m3), Köçat (2 ming m3), Makrid (0,4 ming m3), Qaxralisoy (Qoraqalpoğistonda) (1 ming m3) va b. M.ning sanoat zaxiralari 50 mln. m3dan ziyod (2000). M. qazib oluvçi va işlov beruvçi yirik korxonalar: «Özsanoatqurilişmateriallari» AJ, «Qizilqumnodirmetalloltin» va «Özavtoyöl» davlat aksiyadorlik kompaniyalari.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАРМАР (лот. marmor, юн. marmaros — ялтироқ тош сўзидан) — кристалли тоғ жинси. Оҳактош ёки доломитнинг тўла қайта кристалланишидан ҳосил бўлган. Минерал доначаларининг ўлчамига қараб (0,05 — 2,25 мм) майда, ўртача ва йирик доначали М.лар фарқ қилинади. Майда доначали М. сифатли ҳисобланади, чунки унда ғовак ва дарзлик кам. М.нингтаркиби, асосан, кальцит (СаСО3)дан иборат, озроқ MgO, ҒеО, Ғе2О3. МпО, А1О2 ва А12°з бЎлади. Таркибида MgO кўп бўлган тури доломитли М. деб аталади. М.га бошқа минераллар (кварц, халцедон, лимонит, хлорит, гематит, пирит ва б.), шунингдек, органик бирикмаларнинг куп қўшилганлиги унинг хоссаларини (мустаҳкамлиги, ранги, зичлиги ва ҳ.к.) кенг диапазонда ўзгаришига сабаб бўлади. М.га кварц қўшилган бўлса унинг мустаҳкамлиги ортади, бинобарин ишлов бериш ҳам қийинлашади. Қўшимчалар М.нинг сифатини ё оширади ёки камайтиради. Структураси бир хил бўлган М.лар совуққа чидамли бўлади. Қурилиш амалиётида М. деб сайқал бериш мумкин бўлган ўртача қаттиқликдаги метаморфик жинсга айтилади; булар — мармар, мармарлашган оҳактош, зич доломит, офикальцит, карбонатли брекчия ва кар-бонатли конгломератлар. М.нинг ранги (қизил, пушти, сарғиш, қўнғир, яшил, жигарранг, қора, кулранг, оқ) турли хил кимёвий ва механик аралашмаларга боғлиқ. М.нинг физик хоссалари: зичлиги 1900—2800 кг/м3, сиқишга мустаҳкамлик чегараси 10,0— 25,0 МПа, синишга чидамлилик чегараси 10—30 МПа, сув шимувчанлиги 0,15— 0,50%, ғоваклиги 1%гача. Қаттиқлиги 3—4. М.нинг бир текис оқ ёки қора ранглиси жуда қадимдан хайкалтарошлиқда ишлатилиб келинади. Ўзбекистоннинг қад. Самарқанд, Бухоро, Хива, Қўқон ва б. шаҳарларидаги меъморий обидаларида М.нинг катта харсанг тошларидан тортиб, то майда М. оникси пластинкаларигача ишлатилган. Тошкент ш.даги кўпгина театр, маъ-мурий бинолар ва метрополитен ст-яларида Ўзбекистон М. ишлатилган. М. карьерларда, кам ҳолларда ер остидан қазиб олинади. Яхлит катта бўлаклар тош қирқувчи машиналар, махсус арралар ёрдамида қирқиб олинади. М. конлари Ўзбекистон (Ғозғон, Кўкпатос, Омонқўтон, Оғалиқ ва б.), Козоғистон, РФ (Карелия, Урал, Сибирь), Арманистон, Италия, Греция, Куба, Франция, Норвегия, АҚШ ва б. мамлакатларда мавжуд.
Ўзбекистонда саноат аҳамиятига эга бўлган М. конлари: Ғозғон (йилига 12 минг м3), Нурота (0,8 минг м3), Зарбанд (7 минг м3), Томчиота (1,4 минг м3), Кўчат (2 минг м3), Макрид (0,4 минг м3), Қахралисой (Қорақалпоғистонда) (1 минг м3) ва б. М.нинг саноат захиралари 50 млн. м3дан зиёд (2000). М. қазиб олувчи ва ишлов берувчи йирик корхоналар: «Ўзсаноатқурилишматериаллари» АЖ, «Қизилқумнодирметаллолтин» ва «Ўзавтойўл» давлат акциядорлик компаниялари.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.