Marmar

Marmar (lotinça marmor, yunonça marmaros — «yaltiroq toş») — asosan kalsit mineralidan tarkib topgan kristalli metamorfik toğ jinsi. ÖzME'ga köra, u ohaktoş yoki dolomitning töla qayta kristallanişi natijasida hosil böladi. Rusça Vikipediyaga köra, dolomit qayta kristallanganda dolomitli marmarlar paydo böladi. Marmar qadimdan haykaltaroşlik va me'morçilikda eng qadrli toşlardan biri hisoblanadi.1

Rusça Vikipediyaga köra, marmar metamorfizm jarayonida, ya'ni ma'lum fizik-kimyoviy şaroitda organik kelib çiqişli çökindi jins — ohaktoşning tuzilişi tubdan özgarişi natijasida yuzaga keladi. Mohiyatan marmar qayta kristallangan ohaktoşdir. Bunday jinslar odatda Yer pöstining qadimgi, kuçli burmalangan va intruziyalar köp uçraydigan qatlamlarida töplanadi.

ÖzME'ga köra, marmar asosan kalsitdan (CaCO3) iborat, oz miqdorda magniy, temir va boşqa elementlarning oksidlari ham bor. Tarkibida magniy oksidi köp bölgan turi dolomitli marmar deyiladi. Kvars, xalsedon, limonit, xlorit, gematit, pirit kabi aralaşmalar va organik moddalar marmarning mustahkamligi, rangi va ziçligiga sezilarli ta'sir qiladi; masalan, kvars qöşilsa, toş mustahkamroq bölib, unga işlov beriş qiyinlaşadi.

ÖzME'ga köra, mineral donalarining kattaligiga qarab (0,05–2,25 mm) mayda, örtaça va yirik donali marmarlar ajratiladi. Mayda donali marmar sifatliroq hisoblanadi, çunki unda ğovak va darzlar kam böladi; tuzilişi bir xil bölgan marmar sovuqqa çidamli böladi. Uning ziçligi 1900–2800 kg/m³, ğovakligi 1 foizgaça, suv şimiş darajasi 0,15–0,5 foiz, qattiqligi Moos şkalasi böyiça 3–4 ga teng.

Marmarning rangi — oq, qora, kulrang, qizil, puşti, sarğiş, yaşil, jigarrang — undagi kimyoviy va mexanik aralaşmalarga boğliq. Rusça Vikipediyaga köra, rangli marmarlar köpinça ola-bula yoki yöl-yöl naqşli böladi, rang va naqş toş sayqallangandan keyin yaqqol namoyon böladi.

ÖzME'ga köra, quriliş amaliyotida sayqal beriş mumkin bölgan örtaça qattiqlikdagi barça metamorfik jinslar — haqiqiy marmar, marmarlaşgan ohaktoş, ziç dolomit, karbonatli breçiya va konglomeratlar ham marmar deb ataladi. Marmar asosan oçiq karyerlarda, kamdan-kam yer ostidan qazib olinadi; yirik bloklar toş kesuvçi maşinalar va maxsus arralar bilan ajratiladi. Rusça Vikipediyaga köra, toş darz ketmasligi uçun bu işda portlovçi moddalardan deyarli foydalanilmaydi.

Bir tekis oq yoki qora marmar qadimdan haykaltaroşlikda qöllanib kelinadi. Rusça Vikipediyaga köra, Qadimgi Yunoniston haykaltaroşlari Paros va Pentelikon konlarining marmaridan foydalangan, Italiyadagi Karrara atrofida esa dunyodagi eng yirik marmar karyeri joylaşgan. ÖzME'ga köra, Samarqand, Buxoro, Xiva, Qöqon kabi şaharlarning tarixiy obidalarida yirik marmar toşlardan tortib nozik oniks plastinkalarigaça işlatilgan; Toşkentdagi teatrlar, ma'muriy binolar va metro bekatlarini bezaşda mahalliy marmar qöllangan.

ÖzME'ga köra, marmar konlari Özbekiston, Qozoğiston, Rossiya (Kareliya, Ural, Sibir), Armaniston, Italiya, Gretsiya, Fransiya, Norvegiya, Kuba, AQŞ va boşqa mamlakatlarda bor. Özbekistonda sanoat ahamiyatiga ega konlar qatoriga Ğozğon, Nurota, Zarband, Tomçiota, Köçat, Makrid va Qoraqalpoğistondagi Qaxralisoy kiradi; ular orasida yiliga 12 ming kub metr toş beradigan Ğozğon koni eng yirigidir. ÖzME'ga köra, 2000-yilda respublikadagi marmarning sanoat zaxiralari 50 million kub metrdan oşgan.