Maşina va mexanizmlar dinamikasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 317-b. — ziyouz.com
Maşina va mexanizmlar dinamikasi — maşina va mexanizmlarning harakatini ularga ta'sir etuvçi kuçlarni hisobga olgan holda örga-nuvçi bilim tarmoği; maşina va mexanizmlar nazariyasi bölimi. Asosiy vazifalari: maşina va mexanizmlar zvenolariga taşqi kuçlar, tortişiş kuçlari, işqalaniş kuçlari va inersiya kuçlarining ta'sirini örganiş hamda ular harakatlanganda sodir böladigan dinamik nagruzkalarni kamaytiriş usullarini belgilaş; maşina va mexanizmlar harakat rejimlarini ularning zvenolariga qöyilgan kuçlar ta'sirida örganiş va kerakli harakat rejimlarini ta'minlovçi usullarni belgilaş. Birinçi masalani yeçişda taşqi kuçlar va zvenolarning harakat qonunlari ma'lum deb hisoblanadi. Hisoblaşlarda mexanizmlar kineto-statikasi usuliga tayanadi; bunda ketma-ket yaqinlaşiş usuli b-n kinematik juftlarda haqiqiy reaksiyalarga yaqini aniqlanadi. Reakiiyalarning qiymatidan zvenolarni mustahkamlikka hisoblaşlarda foydalaniladi. Zvenolarning kinematik juftlardagi notekis harakatida zvenolarni, poydevor va b.ni titraşga olib keluvçi qöşimça dinamik nagruzkalar hosil böladi. Zvenolar massalarini ratsional tanlab, ya'ni mexanizm massalarini muvozanatlab bular bartaraf qilinadi. Ikkinçi masalani yeçişda keltirilgan kuçlar va massalar usulidan foydalaniladi: bunda barça kuçlar va massalar bitta zvenoga — keltirilgan zvenoga qöyiladi. Harakat tenglamalarini yeçib va keltirilgan zvenoning harakat qonunini aniqlab, maşinaning kerakli harakat rejimini ta'minlovçi kuç, massa va tezliklarning oggtimal munosabatlari tanlanadi.
Agar, mas, keltirilgan zveno tezligining davriy özgarişi taşqi kuçlarning davriy özgarişi b-n boğliq bölib, u ruxsat etilgandan oşea, maşinaga qöşimça detal — tebranişlar amplitudasini kamaytiruvçi maxovik kiritiladi. Taşki kuçlar tasodifiy özgarişi b-n vujudga keladigan davriy bölmagan tebranişlar bölganda rostlagiçlardan foydalaniladi. M. va m. d. materiallar karşiligi, elastiklik nazariyasi, tebranişlar nazariyasi, analitik mexanika va b. b-n boğliq (yana q. Inşootlar dinamikasi).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАШИНА ВА МЕХАНИЗМЛАР ДИНАМИКАСИ — машина ва механизмларнинг ҳаракатини уларга таъсир этувчи кучларни ҳисобга олган ҳолда ўрга-нувчи билим тармоғи; машина ва механизмлар назарияси бўлими. Асосий вазифалари: машина ва механизмлар звеноларига ташқи кучлар, тортишиш кучлари, ишқаланиш кучлари ва инерция кучларининг таъсирини ўрганиш ҳамда улар ҳаракатланганда содир бўладиган динамик нагрузкаларни камайтириш усулларини белгилаш; машина ва механизмлар ҳаракат режимларини уларнинг звеноларига қўйилган кучлар таъсирида ўрганиш ва керакли ҳаракат режимларини таъминловчи усулларни белгилаш. Биринчи масалани ечишда ташқи кучлар ва звеноларнинг ҳаракат қонунлари маълум деб ҳисобланади. Ҳисоблашларда механизмлар кинето-статикаси усулига таянади; бунда кетма-кет яқинлашиш усули б-н кинематик жуфтларда ҳақиқий реакцияларга яқини аниқланади. Реакиияларнинг қийматидан звеноларни мустаҳкамликка ҳисоблашларда фойдаланилади. Звеноларнинг кинематик жуфтлардаги нотекис ҳаракатида звеноларни, пойдевор ва б.ни титрашга олиб келувчи қўшимча динамик нагрузкалар ҳосил бўлади. Звенолар массаларини рационал танлаб, яъни механизм массаларини мувозанатлаб булар бартараф қилинади. Иккинчи масалани ечишда келтирилган кучлар ва массалар усулидан фойдаланилади: бунда барча кучлар ва массалар битта звенога — келтирилган звенога қўйилади. Ҳаракат тенгламаларини ечиб ва келтирилган звенонинг ҳаракат қонунини аниқлаб, машинанинг керакли ҳаракат режимини таъминловчи куч, масса ва тезликларнинг оггтимал муносабатлари танланади.
Агар, мас, келтирилган звено тезлигининг даврий ўзгариши ташқи кучларнинг даврий ўзгариши б-н боғлиқ бўлиб, у рухсат этилгандан ошеа, машинага қўшимча деталь — тебранишлар амплитудасини камайтирувчи маховик киритилади. Ташки кучлар тасодифий ўзгариши б-н вужудга келадиган даврий бўлмаган тебранишлар бўлганда ростлагичлардан фойдаланилади. М. ва м. д. материаллар каршилиги, эластиклик назарияси, тебранишлар назарияси, аналитик механика ва б. б-н боғлиқ (яна қ. Иншоотлар динамикаси).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.