Mas'ud Ğaznaviy
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 277–278-b. — ziyouz.com
Mas'ud Ğaznaviy (? - 1041) -Ğaznaviylar davlati hukmdori (1030 — 41). Maxmud Ğaznavişşnt öğli. M.Ğ. davrida mamlakatda poraxörlik, ğayriqo-nuniy soliqlar, aholini talaş avj olgan. Otasi siyosatini davom ettirgan M.Ğ. Qoraxoniylar davlati b-n yaxşi qöşniçilik aloqalarini saqlab qolişga uringan. Ğaznaviylarga nomigagina tobe bölgan Xorazm amalda mu-staqil edi. Oltingpoş vafotidan söng Mas'ud Xorazmni uning vorislari qölida qoldirgan. Mas'ud xorazmşoh unvonini öz öğliga bergan, Oltintoşning öğli Horunni noib unvoni b-n Xorazm xokimi etib tayinlagan. Birok Horun qoraxoniy Alitegin va sal-juqiylar b-n döstona munosabatlar örnatib, 1034 y. Xorazmni mustaqil deb e'lon qilgan va ğaznaviylar sultoni nomini xutbada zikr etişni taqiqlab qöygan. 1035 y. bahorida Horun Xurosonga yuriş qilgan. Aliteginning öğillari (Alitegin 1034 y. vafot etgan edi) Horunga kömak bölib, ğaznaviylar hududiga bostirib kirişgan. Lekin yurişning boşidayoq Horun öz ğulomlari tomonidan öldirilgaç (ular Mas'udga sotilganlar), Alitegin öğillari Samarqandga qaytişgan. Mas'ud qoraxoniylar b-n sulh tuzgan, natijada Xorazm va qoraxoniylar tomonidan böladigan xavf-xatar diplomatik yöl b-n hal qilingan.
1035 y. Mas'ud Xurosonga hujum qilgan saljuqiylarga qarşi çiqqan. U Nişopurdan Nisoga katta qöşin jönatgan. Özaro sodir bölgan jangda dastlabiga ğaznaviylar ğalaba qilgan, biroq tunda saljuqiylar ularning qarorgohiga hujum qilib ğaznaviylarga oğir talafot yetkazganlar. Saljuqiylar Xurosonning katta qismi, jumladan, Nişopurni egallaşgan. M.F. şundan söng ulkan qöşin töplab, yurişga şaxsan özi boşçilik qilgan. 1038 y. ğaznaviylar Saraxs yonida saljuqiylarni yengganlar. Hal qiluvçi jang 1040 y. bahorida Dandanakon yaqinida bölgan (q. Dandanakon jangi). Örta Osiyo xalqlari tarixida eng qonli hisoblangan uşbu jangdan söng ğaznaviylarning Xurosondagi hukmronligi barham topgan. Saljuqiylar sardori Töğrul özini Xuroson hukmdori deb e'lon qilgan. M.Ğ. Hindistonga yuriş qilib, u yerda kuçli qöşin töplaşga va şu qöşin yordamida saljuqiylarga qarşi turişga qaror qilgan. Bayhaqiyning ma'lumotiga köra, Mas'ud Hindiston safaridan oldin Movarounnah-rdagi qoraxoniylar xoni Arslonxonga xat yozib saljuqiylarga qarşi kuraşda yordam söragan. Söngra u hibsda saqlanayotgan ukasi Muhammadni ozod qilişga farmon bergan, Mas'ud Hindiston yurişiga ukasini ham olib ketmoqçi bölgan. Muhammad tarafdorlari fitna uyuştirib, Mas'udni qamoqqa olib, Muhammadni sulton deb e'lon qilişgan. Mas'ud bir neça kundan söng qatl etilgan.
M.Ğ. otasi kabi saroyida olimu fuzalolar, şoir va adiblarni töplaşga intilgan. Saroyda «malik uş-şuaro» («Şoirlar şohi») Unsuriy boşçiligida şoirlar töplangan. Tarixçi Bayhaqiyning «Tarixi Mas'udiy» asari M.Ğ.ning faoliyatini yoritişda qimmatli manba hisoblanadi.
Ad.:A5u-l Fazl Beyxaki, Istoriya Mas'uda. 1030—1041, M., 1969; Oçerki po istorii gosudarstvennosti Uzbekistana, T., 2001.
Q.: Dandanakon jangi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАСЪУД ҒАЗНАВИЙ (? - 1041) -Ғазнавийлар давлати ҳукмдори (1030 — 41). Махмуд Ғазнавишшнт ўғли. М.Ғ. даврида мамлакатда порахўрлик, ғайриқо-нуний солиқлар, аҳолини талаш авж олган. Отаси сиёсатини давом эттирган М.Ғ. Қорахонийлар давлати б-н яхши қўшничилик алоқаларини сақлаб қолишга уринган. Ғазнавийларга номигагина тобе бўлган Хоразм амалда му-стақил эди. Олтингпош вафотидан сўнг Масъуд Хоразмни унинг ворислари қўлида қолдирган. Масъуд хоразмшоҳ унвонини ўз ўғлига берган, Олтинтошнинг ўғли Ҳорунни ноиб унвони б-н Хоразм хокими этиб тайинлаган. Бирок Ҳорун қорахоний Алитегин ва сал-жуқийлар б-н дўстона муносабатлар ўрнатиб, 1034 й. Хоразмни мустақил деб эълон қилган ва ғазнавийлар султони номини хутбада зикр этишни тақиқлаб қўйган. 1035 й. баҳорида Ҳорун Хуросонга юриш қилган. Алитегиннинг ўғиллари (Алитегин 1034 й. вафот этган эди) Ҳорунга кўмак бўлиб, ғазнавийлар ҳудудига бостириб киришган. Лекин юришнинг бошидаёқ Ҳорун ўз ғуломлари томонидан ўлдирилгач (улар Масъудга сотилганлар), Алитегин ўғиллари Самарқандга қайтишган. Масъуд қорахонийлар б-н сулҳ тузган, натижада Хоразм ва қорахонийлар томонидан бўладиган хавф-хатар дипломатик йўл б-н ҳал қилинган.
1035 й. Масъуд Хуросонга ҳужум қилган салжуқийларга қарши чиққан. У Нишопурдан Нисога катта қўшин жўнатган. Ўзаро содир бўлган жангда дастлабига ғазнавийлар ғалаба қилган, бироқ тунда салжуқийлар уларнинг қароргоҳига ҳужум қилиб ғазнавийларга оғир талафот етказганлар. Салжуқийлар Хуросоннинг катта қисми, жумладан, Нишопурни эгаллашган. M.F. шундан сўнг улкан қўшин тўплаб, юришга шахсан ўзи бошчилик қилган. 1038 й. ғазнавийлар Сарахс ёнида салжуқийларни енгганлар. Ҳал қилувчи жанг 1040 й. баҳорида Данданакон яқинида бўлган (қ. Данданакон жанги). Ўрта Осиё халқлари тарихида энг қонли ҳисобланган ушбу жангдан сўнг ғазнавийларнинг Хуросондаги ҳукмронлиги барҳам топган. Салжуқийлар сардори Тўғрул ўзини Хуросон ҳукмдори деб эълон қилган. М.Ғ. Ҳиндистонга юриш қилиб, у ерда кучли қўшин тўплашга ва шу қўшин ёрдамида салжуқийларга қарши туришга қарор қилган. Байҳақийнинг маълумотига кўра, Масъуд Ҳиндистон сафаридан олдин Мовароуннаҳ-рдаги қорахонийлар хони Арслонхонга хат ёзиб салжуқийларга қарши курашда ёрдам сўраган. Сўнгра у ҳибсда сақланаётган укаси Муҳаммадни озод қилишга фармон берган, Масъуд Ҳиндистон юришига укасини ҳам олиб кетмоқчи бўлган. Муҳаммад тарафдорлари фитна уюштириб, Масъудни қамоққа олиб, Муҳаммадни султон деб эълон қилишган. Масъуд бир неча кундан сўнг қатл этилган.
М.Ғ. отаси каби саройида олиму фузалолар, шоир ва адибларни тўплашга интилган. Саройда «малик уш-шуаро» («Шоирлар шоҳи») Унсурий бошчилигида шоирлар тўпланган. Тарихчи Байҳақийнинг «Тарихи Масъудий» асари М.Ғ.нинг фаолиятини ёритишда қимматли манба ҳисобланади.
Ад.:А5у-л Фазл Бейхаки, История Масъуда. 1030—1041, М., 1969; Очерки по истории государственности Узбекистана, Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.