Mas'ud Yalavoç
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 276–277-b. — ziyouz.com
Mas'ud Yalavoç MAS'UD YALAVOÇ, Mas'udbek (? — 1289) — Turkiston va Movarounnaxrni möğullar nomidan idora etgan amaldor (1239—89). Mahmud Yalavoçnit öğli. Mahmud Torobiy qözğolonidyan söng qözğolonçilarga nisbatan yetarli darajada qattiqqöl siyosat yurgizmagan otasi Xitoyga jönatilgaç, uning örniga Öqtoyxon tomonidan tayinlangan M.Ya. yarim asr mobaynida har qanday siyosiy töntarişlarga qaramay, Uyğuristondan Xorazmga qadar bölgan Örta Osiyo hududida yaşagan ötroq aholi işlarini idora qilgan. Munke davrida Uyğuristonni ham boşqargan. Ju-vapniy M.Ya. davrida Buxoroda bunyod etilgan binolarni ayniqsa madh etadi. Xususan, malika Suyurköktani beka (Tulixon bevasi) mablaği hisobiga qurdirgan «Xoniya madrasasi», «Mas'udiya madrasasi» kabilarni körsatib ötadi. Bu ikki bino Registonga yaqin yerda qad kötargan bölsa kerak, çunki Juvayniyning sözlariga köra, ular Buxoro maydonining körki bölişgan. Madrasalarning har birida 1000 tagaça talaba öqigan. Malika garçi xristian dinida bölsa ham, madrasaga 1000 boliş pul ehson qilgan. «Xoniya madrasasi»ning mudarrisi va mutavalliysi maşhur sufiy Sayfiddin Boharziy edi. Ba'zi ma'lumotlarga köra, Koşğardagi madrasani ham M.Ya. qurdirgan. 1251 y. M.Ya. Arğun b-n Beşbaliqda uçraşgan. 1255 y. kuzida Hulokuni Samarqand atrofidagi Konigşsxa 40 kun ziyofat qilgan. Keyinçalik Temuriylar davrida şuxrat qozongan uşbu mavze nomining tarixiy manbalarda ilk bor uçraşi şu davrga töğri keladi. Çiğapgoy ulusita hukmronlik qiliş uçun möğul şahzodalari örtasidagi özaro kuraşlarda taxt da'vogarlari M.Ya.ga suyanişga harakat qilişgan. Mac, 1260 y.larda Çiğatoyning nabirasi Algu M.Ya. töplagan mablağ xisobiga Ötrorni Berkaxondyaa tortib olgan. M.Ya. ham otasi boşlagan siyosatni davom ettirib, ulus daromadini xoqon xazinasiga avvaldan tölab, aholidan barot asosida uni köpaytirib yiğib olardi. 1273 y. yanv.da Hulokuiylar Buxoroni bosib, aholisini qirğ-in qiladilar va şaharni 7 kun talontoroj etib, söng öt qöyadilar. Bosqin paytida şahardagi Mas'udiya madrasasi va katta kutubxona ham yonib ketadi. Faqat 1283 y.da M.Ya. Buxoroni (jumladan, Mas'udiya madrasasini) tiklaş tadbirlarini körgan. 80-y.larda M.Ya. pul islohoti ötkazgan. U Movarounnah-rning 16 şahar va viloyatlarida, jumladan, Samarqand, Buxoro, Taroz, Ötror, Xöjand va b. şaharlarida bir xil vazn va yuqori qiymatli sof kumuş tangalar zarb ettirib muomalaga çiqargaç, mamlakatda tovar va pul munosabatlari tiklana boşlagan. M.Ya. özi asos solgan Mas'udiya madrasasiga dafn qilingan.
Ad.: Bartold V.V., Soçineniya, t.1, t.2(1), M., 1963.
Faxriddin Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАСЪУД ЯЛАВОЧ, Масъудбек (? — 1289) — Туркистон ва Мовароуннахрни мўғуллар номидан идора этган амалдор (1239—89). Маҳмуд Ялавочнит ўғли. Маҳмуд Торобий қўзғолонидян сўнг қўзғолончиларга нисбатан етарли даражада қаттиққўл сиёсат юргизмаган отаси Хитойга жўнатилгач, унинг ўрнига Ўқтойхон томонидан тайинланган М.Я. ярим аср мобайнида ҳар қандай сиёсий тўнтаришларга қарамай, Уйғуристондан Хоразмга қадар бўлган Ўрта Осиё ҳудудида яшаган ўтроқ аҳоли ишларини идора қилган. Мунке даврида Уйғуристонни ҳам бошқарган. Жу-вапний М.Я. даврида Бухорода бунёд этилган биноларни айниқса мадҳ этади. Хусусан, малика Суюркўктани бека (Тулихон беваси) маблағи ҳисобига қурдирган «Хония мадрасаси», «Масъудия мадрасаси» кабиларни кўрсатиб ўтади. Бу икки бино Регистонга яқин ерда қад кўтарган бўлса керак, чунки Жувайнийнинг сўзларига кўра, улар Бухоро майдонининг кўрки бўлишган. Мадрасаларнинг ҳар бирида 1000 тагача талаба ўқиган. Малика гарчи христиан динида бўлса ҳам, мадрасага 1000 болиш пул эҳсон қилган. «Хония мадрасаси»нинг мударриси ва мутаваллийси машҳур суфий Сайфиддин Боҳарзий эди. Баъзи маълумотларга кўра, Кошғардаги мадрасани ҳам М.Я. қурдирган. 1251 й. М.Я. Арғун б-н Бешбалиқда учрашган. 1255 й. кузида Ҳулокуни Самарқанд атрофидаги Конигшцха 40 кун зиёфат қилган. Кейинчалик Темурийлар даврида шухрат қозонган ушбу мавзе номининг тарихий манбаларда илк бор учраши шу даврга тўғри келади. Чиғапгой улусита ҳукмронлик қилиш учун мўғул шаҳзодалари ўртасидаги ўзаро курашларда тахт даъвогарлари М.Я.га суянишга ҳаракат қилишган. Mac, 1260 й.ларда Чиғатойнинг набираси Алгу М.Я. тўплаган маблағ хисобига Ўтрорни Беркахондяа тортиб олган. М.Я. ҳам отаси бошлаган сиёсатни давом эттириб, улус даромадини хоқон хазинасига аввалдан тўлаб, аҳолидан барот асосида уни кўпайтириб йиғиб оларди. 1273 й. янв.да Ҳулокуийлар Бухорони босиб, аҳолисини қирғ-ин қиладилар ва шаҳарни 7 кун талонторож этиб, сўнг ўт қўядилар. Босқин пайтида шаҳардаги Масъудия мадрасаси ва катта кутубхона ҳам ёниб кетади. Фақат 1283 й.да М.Я. Бухорони (жумладан, Масъудия мадрасасини) тиклаш тадбирларини кўрган. 80-й.ларда М.Я. пул ислоҳоти ўтказган. У Мовароуннаҳ-рнинг 16 шаҳар ва вилоятларида, жумладан, Самарқанд, Бухоро, Тароз, Ўтрор, Хўжанд ва б. шаҳарларида бир хил вазн ва юқори қийматли соф кумуш тангалар зарб эттириб муомалага чиқаргач, мамлакатда товар ва пул муносабатлари тиклана бошлаган. М.Я. ўзи асос солган Масъудия мадрасасига дафн қилинган.
Ад.: Бартольд В.В., Сочинения, т.1, т.2(1), М., 1963.
Фахриддин Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.