Matbuot erkinligi

Matbuot erkinligi - söz, şaxs, vijdon erkinligi singari siyosiy huquqlardan biri bölib, matbu-otning erkin faoliyat körsatişini, kişilarning matbuotda öz fikr va tuyğularini tösiqlarsiz ifoda eta olişini ifodalaydi. M.e. — matbuotning mohiyatini, uning jamiyat xayotidagi örnini belgilaydi. Siyosiy jihatdan M.e.ga demokratiya kurinişlaridan biri sifatida qaraladi.

«Erkinlik» sözining tub ma'nosi har qanday tösiq, monelik va ş. k.dan xoli böliş, mustaqillik, ozodlik degan ma'noni beradi. Ammo aslida erkinlik — anglangan zaruriyatdir: inson öz oldida turgan tarixiy, iqtisodiy, siyosiy zaruratni anglab yetgandagina erkin böladi, erkin fikrlay oladi. M.e. ham ana şunday xususiyatga ega, ya'ni jamiyat taraqqiyotiga, uning qonuniyatlariga javob beruvçi matbu-otgina erkin matbuotdir. Jamiyat taraqqiyotining boş masalalarini çukur tuşungan, unga javob bera olgan jurnalistgina erkindir.

M.e.ning 3 asosi mavjud: ijtimoiysiyosiy, iqtisodiy, ma'naviy.

M.e.ning ijtimoiysiyosiy asosi matbuotning qaysi ijtimoiy borlikda, qanday tuzumda faoliyat körsatişi, qaysi ijtimoiy ongning körinişi ekanligi, qaysi mafkura va ğoyalarga xizmat qilişidan kelib çiqadi. M.e.ning mazkur boş asosi uning huquqiy imkoniyatlari b-n ifodalanadi: har bir jamiyat, har bir tuzum M.e. huquqini belgilar ekan, uning faoliyatini ma'lum qonunlar, körsatmalar, bu borada olib boriladigan siyosat b-n belgilab qöyadi.

M.e.ning iqtisodiy asosi esa matbuot naşrlari va ommaviy axborot vositalarining kim tomonidan, qaysi mablağlar evaziga çikarilişi b-n boğliq, ya'ni matbuot kimning mablaği evaziga, iqtisodiy qullaşi natijasida çiqsa, öşa uçun erkin böladi.

M.e. ning ma'naviy asosi esa uni çiqarayotgan şaxs, guruh, unda işlovçi jurnalistlarning içki dunyosi, dunyoqaraşi, e'tiqodi b-n boğliq. Yuksak ma'naviyatli, çukur e'tiqodli, insoniyat, jamiyat oldidagi öz mas'uliyatini çuqur anglab olgan, umuminsoniy va milliy qadriyatlarga xizmat qiluvçi, ezgulikka intiluvçi jurnalist doimo erkin böladi. Aksinça, qoloq, qotib qolgan tuşunçalar, aqidalar asosida va b. maqsadlar yölida xizmat qiluvçi jurnalist heç qaçon ruhan erkin böla olmaydi.

M.e. muammosi matbuot paydo bölganidan beri mavjud bölib, turli jamiyatda turliça hal etib kelingan. Matbuotning ilk davri bölmiş va yakka hukmdorlar tomonidan çiqarilgan avtoritar matbuot keng omma uçun erkin böla olmadi. Bu — matbuotning egalari bölgan yakka hukmdorlar man-faatiga zid edi. Şu bois öşa davrdayoq matbuotni erkin qiliş haqidagi talablar paydo bölgan. Yangi ösib kelayotgan taraqqiyparvar kuçlar özlari uçun, öz fikrlarini erkin bayon etiş uçun M. e.ni talab qildilar. 17—18-a.larda Fransiya, Angliya kabi mamlakatlarda yuz bergan inqilobiy voqealar davridagi M.e. uçun kuraş bunga yaqqol misol böla oladi. Angliyada yaşab ijod etgan Jozef Addison, Riçard Stil, Fransiyada Kamil Demulen, Jan Pol Marat va b. taraqqiyparvar jurnalistlar öz asarlarida xalq ommasining fikr va tuyğularini ifoda etib, M. e. uçun kuraşdilar. Rossiyada A.S.Puşkin, N.A.Nekrasov, N.G. Çernişevskiy, A.N.Gersen va b. ilğor fikrli, öz asarlarida xalq ommasining fikr va tuyğularini ifoda etgan adiblar, publitsistlar senzuraga qarşi kuraşdilar.

20-a. boşida Turkistonda vujudga kelgan jadid matbuoti (q. Jadidçilik) namoyandalari ham mustamlakaçi çor hukumatining M.e. borasidagi qattiq zulmiga qarşi çiqqan edilar. Bu davrda matbuotda işlab, publitsistika sohasida ijod qilgan Behbudiy, Munavvarqori, Avloniy va b. ham çor Rossiyasi general-gubernatorligining M.e.dan mahrum qiluvçi siyosatiga qarşi keskin fikrlar aytgan edilar.

Keyinçalik, dunyodagi qator rivojlangan mamlakatlarda hokimiyat özgarib, burjuaziya hukmronligi boşlangaç, M.e. nisbatan kengaydi. Bu davrda axborot oliş va tarqatiş yaxşilandi, kişilarning matbuotdan foydalaniş imkoniyatlari ança kengaydi. Umuman olganda, burjuaziya matbuoti erkin matbuot deb nom oldi. Bunda ma'lum darajada haqiqat bor edi. Burjua hukumatlari matbuot haqidagi öz qonunlarida matbuotni hamma uçun erkin, deb e'lon qildilar, bu qonun ma'lum darajada amalga oşdi, iqtisodiy jihatdan imkoniyati bor şaxslar, guruxdar uçun matbuot naşrlari çiqariş, axborot yiğiş va tarqatiş erkinligi paydo böldi. Şu b-n birga matbuotning sarmoyaga qaramligi ham oşdi, M.e. undan xohlagança foydalaniş erkinligiga, boylik orttiriş erkinligiga aylana bordi. Matbuotda şov-şuvli, oldiqoçdi materiallarga, reklamalarga haddan taşqari keng örin berila boşlandi.

Özbekistonda şöro tuzumi davrida matbuotning keng tarmoği yuzaga kelib, «sovet grajdanlari»ga qonun yöli b-n (SSSR Konstitutsiyasining 125moddasi) M.e. «ta'min etilgan» bölsada, amalda butun Ittifoqda bölgani kabi, bu yerda ham jurnalistlar faoliyati partiyaviy nazoratning qattiq iskanjasiga olindi. Matbuotning butun faoliyati kommunistik partiya mafkurasiga majburan xizmat qildirildi.

Öz milliy mustaqilligiga erişgan, demokratik va huquqiy davlat, adolatli fuqarolar jamiyatini barpo etiş yölida borayotgan Özbekistonda M.e. masalasi jamiyat taraqqiyoti b-n birgalikda rivojlanib, takomillaşib bormoqda. Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 67moddasida «Ommaviy axborot vositalari erkindir va qonunga muvofiq işlaydi. Senzuraga yöl qöyilmaydi», deb yozib qöyilgan. M.e.ning bu ijtimoiysiyosiy va huquqiy asosi yana bir hujjat — Oliy Majlis tomonidan 1997 y. 26 dek.da qabul qilingan «Ommaviy axborot vositalari töğrisida»gi qonunda aniq va batafsil aks etgan.

Muxtor Xudoyqulov.