Mavritaniya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–12-b. — ziyouz.com
Mavritaniya (Mauritanis), Mavritaniya Islom Respublikasi (Al-Jumhuriya al-Islomiya al-Mavritaniya, Republique Islamique Mauritanie) — Afrikaning şim.-ğarbidagi davlat. Mayd. 1031 ming km2. Aholisi 2,7 mln. kişi (2001). Poytaxti — Nuakşot ş. Ma'muriy jihatdan 12 viloyat (region) ga bölinadi, poytaxti — Nuakşot ş. muxtor okrug (district) sifatida ajratilgan.
Davlat tuzumi. M. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1991 y.da qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (1992 y.dan polkovnik Maauyya uld Sidi Ahmad Tayya). U umumiy töğri ovoz beriş yöli b-n 6 y. muddatga saylanadi va bir neça marta qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — 2 palatali parlament (Milliy assambleya va Senat). Ijroiya hokimiyatni prezident boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi, boş vazirni prezident tayinlaydi.
Tabiati. M. ning köp qismi Ğarbiy Sahroi Kabirning qumli va toşloq çöllari, Atlantika okeaniga tutaş sohili pasttekislik. Yer yuzasida pasttekisliklar va unça baland bölmagan platolar köp. Mamlakat hududi tokembriy jinslaridan tarkib topgan qad. Afrika-Arabiston platformasiga mansub. Mis, temir rudalari, şuningdek, toştuz, gips, fosforit konlari bor. Iqlimi tropik çöl iqlimi. Yanv.ning örtaça t-rasi 16—20°, iyulniki 30—32°. Eng yuqori t-ra 40—45°. Şarqdan tez-tez issiq şamol esib turadi. Yillik yoğin 50—100 mm. M.da Senegaldan boşqa oqar daryolari yöq. Ekinlarni suğorişda daryo, yer osti va buloq suvlaridan foydalaniladi. Çöllarda butalar, akatsiya va b. ösadi. M.da sudralib yuruvçilar, kemiruvçilar köp; çiyaböri, fenek tulkisi, ğizol, kiyik va b. bor. Qirğoq suvlari ovlanadigan baliklarga boy. Bandargon milliy boği mavjud.
Aholisi. M. tub aholisining 80% dan köproğini mavrlar taşkil etadi. Ular arab tilining hasaniyya şevasida sözlaşadi, şuningdek, barbarzenagalar, fulbe, volof, tukuler, soninke va b. xalqlar yaşaydi. Rasmiy til — arab tili. Rasmiy din — islom. Aholining 39% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari — Nuakşot, Nuadibu, Zuerat, Kaedi.
Tarixi. M.ning qad. va örta asrlar tarixi kam örganilgan. 4—11-a.larda M.ning jan. qismi Ğarbiy Afrika (Gana va b.) davlatlari tarkibida bölgan. 13—14-a.larda M.ning jan. qismi Mali davlatiga qöşilgandan keyin arablar hukmronligi kuçaydi.
15-a.dan M.ga portugallar, ispanlar, gollandlar, inglizlar, fransuzlar kelib, qul, oltin, siraç olib keta boşladi. 1783 y.gi Versal sulhiga köra, M. sohillari tamoman Fransiyaga tobe bölib qoldi. 1903 y.da Fransiya M.ni öz protektoratiga aylantirdi. 1920 y. mamlakat rasmiy ravişda Fransiya mustamlakasi deb e'lon kdlindi. M. xalqi mustamlakaçilarga karşi muntazam kuraşib keldi.
2-jahon uruşidan keyin M.da ozodlik harakati kuçaydi. 1946 y.dan M. Fransiyaning «dengiz ortidagi hududi». 1958 y.dan Fransiya hamjamiyati tarkibida özini özi boşqaruvçi respublika. 1960 y. 28 noyab. da Nuakşotda mustaqil M. Islom Respublikasi tuzilganligi e'lon qilindi. 1961 y. mayda M. konstitutsiyasi qabul qilindi. 1991 y.dan mamlakatda köp partiyali tizimga ötiddi. M. taşqi siyosatda bloklarga qöşilmaslik, barça mamlakatlar b-n hamkorlik tamoyiliga sodiq. M. 1961 i. noyab.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 28 noyab. — Mustaqillik kuni (1960).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Respublikaçilar sotsialdemokratik partiyasi, 1991 y.da tuzilgan; Demokratiya va birlik yölidagi birlaşma, 1991 y.da taşkil topgan; M. uyğoniş partiyasi, 1991 y.da asos solingan. M. mehnatkaşlari ittifoqi — birlaşgan umummilliy kasaba markazi, 1961 y.da tuzilgan, Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasiga kiradi.
Xöjaligi. M. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x. (baliqçilik b-n birga) uluşi 30%, sanoat uluşi 19,2%. Işlab çiqaruvçi kuçlar zaif rivojlangan. Mustaqillikka erişilgaç, hukumat q.x. va baliqçilikni jadal rivojlantiriş, xorijiy sarmoya qöyişni rağbatlantiriş tadbirlarini kördi. Konçilik sanoati rivoj topgan. Qayta işlaş sanoati oziq-ovqat (baliq va göştni qayta işlaş, qand-şakar va konserva i.ç.), kimyo, neft mahsulotlari, könçilik, tikuvçilik, gilamdözlik tarmoqlaridan iborat. Dengiz suvini çuçuklaştiriş kurilmasi örnatilgan. Yiliga 140 mln. kVt/soat elektr energiya qosil qilinadi. An'anaviy hunarmandçilikni rivojlantiriş rağbatlantiriladi. Sanoat korxonalarining aksariyati Nuakşot ş.da joylaşgan. Köpçilik aholi band bölgan q.x. zaif. Uning asosiy tarmoği — köçmançi va yarim köçmançi çorvaçilik. Qoramol, tuya, qöy, eçki, eşak, ot boqiladi. Baliq va dengiz jonivorlari ovlanadi. Senegal daryosi böyida va vohalardagina dehqonçilik qilinadi. Hududining 2/5 qismi yaylov. Asosiy oziq-ovqat ekinlari: tariq, oq jöxori, makkajöxori, batat, dukkaklilar, şoli, yer yonğoq, xurmo va b. Akatsiya daraxtining muayyan turlaridan ajralib çiqadigan yopişqoq modda — gummiarabik (arab yelimi) eksport ahamiyatiga ega. Tez-tez bölib turadigan qurğ-oqçilik q.x.ga katta zarar yetkazadi. Temir yöllari uz. —0,7 ming, avtomobil yöllari uz. —8 ming km dan ortiq. Asosiy dengiz portlari va xalqaro aeroportlari — Nuakşot va Nuadibu. Senegal daryosining quyi oqimida kema qatnaydi. M.dan çetga temir rudasi, oltin, gips, baliq va baliq mahsulotlari, çorva, teri va b. çiqariladi. M.ga çetdan sanoat mollari, neft mahsulotlari, maşina va uskunalar, oziq-ovqat keltiriladi. Taşqi savdoda Fransiya, Italiya, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Germaniya, AQŞ, XXR b-n hamkorlik qiladi. Pul birligi — ugiya.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Boşlangiç ta'lim majburiy hisoblanadi, biroq bolalarning oz qismi maktabga qatnaydi. M.da 1214 boşlanğiç va 51 örta maktab bor. Öqiş muddati: boşlanğiç maktabda 6 y., örta maktabda ham 6 y. Boşlanğiç maktablarda dars arab tilida, örta va oliy maktablarda fransuz tilida olib boriladi; boşlanğiç maktablarda fransuz tili ham örgatiladi. Oliy öquv yurtlari: Nuakşotda un-t (1983), Ped. in-ti (1971), Oliy ma'muriy maktab. Butilimit ş.da Oliy islom tadqiqot in-ti (1961) bor. Yoşlarning aksariyati Fransiya, Senegal va b. mamlakatlarning untlariga borib öqiydi. M.da konçilik sanoati i.t. markazi, sabzavotçilik i.t. instituti, bir neça q.x. tajriba st-yasi, Ped. hujjatlaştiriş markazi (1962) bor. Nuakşotda Milliy kutubxona (1961), Milliy arxiv (kutubxonasi b-n, 1955) va Markaziy ommaviy kutubxona mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. M. da çiqadigan asosiy naşrlar: «Aş-şaab» («Xalq», 1975 y.dan, arab va fransuz tillarida çiqadigan kundalik hukumat gaz.), «Pyopl» («Xalq», fransuz va arab tillarida yiliga 6 marta çiqadigan gaz.), «Jurnal ofisyel» («Rasmiy gaz.», fransuz tilida haftasiga 2 marta çiqadigan hukumat xabarnomasi). M. radioeşittiriş va telekörsatuv xizmatiga 1958 y.da asos solingan; arab, fransuz va mahalliy tillarda eşittiriş va körsatuvlar olib boradi. M. axborot agentligi 1975 y.da tuzilgan bölib, 1990 y.gaça M. matbuot agentligi deb atalgan; u hukumat nazoratida.
Adabiyoti mumtoz arab tilida, arab tilining hasaniyya şevasida va barbar tilida. Arablar kelişidan avval barbar qabilalarining xalq oğzaki ijodiyoti mavjud bölgan va u rivojlanib kelayotir. Mumtoz arab tilida dastlabki diniy va tarixiy mazmundagi asarlar 11-a.dan ma'lum. Hasaniyya şevasida qaxramonlik dostonlari va musiqiy şe'rlar yaratilgan. 16-a.da mumtoz arab tilida dunyoviy şe'riyat vujudga keldi. 17— 18-a.larda U.Razga, Bu Fumuayn, M. al-Yadali, 19-a.da U at-Telba, U. Muxamdi, U. aş-şayx Sidiya kabi atoqli şoirlar ijod qildi. Zamonaviy şoirlar orasida Al-Muxtor al-hamid, Xatri ibn-Xatri, Ualla Abnilar bor. Bakken şe'rlari mahalliy şevada va mumtoz şaklda yozilgan.
Me'morligi, tasviriy va amaliy san'ati. Mamlakat jan.da neolit davriga mansub önlab istehkomli manzilgohlar (tepaliklarda toş devor b-n öralgan toş uylar) topilgan. Barbarlarning eni 15 m gaça, bal. 2 m li «şuşa» deb atalgan doirasimon kabristonlari mil. av. 1ming yillikka oid deb hisoblanadi. Mil. 7—11-a.larda savdo yöllarida, quduqlar atrofida boğlar, toş uylar va mayejidlar paydo bölib, barbar manzilgohlari hosil bölgan va ular asta-sekin şaharlarga aylanib borgan. 11 —12-a. lardan M. hududida töğri burçakli, yassi tomli, içki hovlili uylar, çorsi minorali masjidlar qurilgan. Ğarbda imoratlar ğiştdan gul solib qurilsa, şarqda binolar sirti suvaladi, kiraverişi qizil-oq rangda naqşlanadi. 20-a. da Nuakşot, Nuadibu ş.larida yevropaça imoratlar barpo etildi, ayrim şaharlar örta asr qiyofasida qolgan. Neolit davriga oid san'at asarlari (qoya toşlarga öyib çizilgan rasmlar, «şuşa»lar) saqlangan. Örta asrlarda M. hududida arab barbarlarning madaniyati rivoj topgan. Amaliy bezak san'atining har xil turlari (metall, sopol, çarm, yoğoç va b.dan buyumlar yasaş) mavritan san'atining öziga xos uslubida rivojlangan. Zargarlik va kulolçilik ravnaq topgan.
Musiqasi. M. musiqa madaniyati mavrlar, barbarzenagalar va negroid xalqlarining turli an'analarini öz içiga oladi. Griotlar san'ati an'anaviy mavritan musiqasining eng yorqin va rivojlangan qatlamidir. Ularning çolğu asboblari orasida 4 torli udni eslatuvçi tidinit, 12—14 torli arfaga öxşaş qovoq pöstloğidan yasalgan ardin ajralib turadi. Bayram va diniy marosimlarda zamzayya (surnay) va neffar (nay) jörligida köpçilik bölib aytiladigan qöşiqlar yangraydi. Bundan taşqari, 1 torli ud va rubobda kuylar ijro etiladi. Keyingi yillarda yevropaça zamonaviy kuylar, ayniqsa, estrada san'ati urf böldi.
Kinosi. Mustaqillikka erişilgunga qadar M.ning öz kino san'ati yöq edi. 1967—68 y.larda mahalliy rej. Med Xondo dastlabki qisqa metrajli filmlarini suratga oldi. 1971 va 1974 y.da uning «O quyoşi» hamda «Qöşningiz, negritoslar» filmlari va 1980 y.da «Vest-Indiya» filmi ekranga çiqdi. Xondo ijodi boşqa mavritan rej.lari va aktyorlari taqdiriga katta ta'sir ötkazdi. Jumladan, kinorej. va aktyor Sidney Sokxonaning «Alloh yetimlari», «Millati — muhojir», «Safrana yoki Gapiriş huquqi» filmlari muhojirlik muammosiga bağişlangan. M. tabiati, an'analari va musiqiy madaniyatiga bağişlangan rangli hujjatli filmlar ham suratga olingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАВРИТАНИЯ (Mauritanis), Мавритания Ислом Республикаси (Ал-Жумҳурия ал-Исломия ал-Мавритания, Republique Islamique Mauritanie) — Африканинг шим.-ғарбидаги давлат. Майд. 1031 минг км2. Аҳолиси 2,7 млн. киши (2001). Пойтахти — Нуакшот ш. Маъмурий жиҳатдан 12 вилоят (region) га бўлинади, пойтахти — Нуакшот ш. мухтор округ (district) сифатида ажратилган.
Давлат тузуми. М. — республика. Амалдаги конституцияси 1991 й.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (1992 й.дан полковник Маауйя улд Сиди Аҳмад Тайя). У умумий тўғри овоз бериш йўли б-н 6 й. муддатга сайланади ва бир неча марта қайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимият — 2 палатали парламент (Миллий ассамблея ва Сенат). Ижроия ҳокимиятни президент бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади, бош вазирни президент тайинлайди.
Табиати. М. нинг кўп қисми Ғарбий Саҳрои Кабирнинг қумли ва тошлоқ чўллари, Атлантика океанига туташ соҳили пасттекислик. Ер юзасида пасттекисликлар ва унча баланд бўлмаган платолар кўп. Мамлакат ҳудуди токембрий жинсларидан таркиб топган қад. Африка-Арабистон платформасига мансуб. Мис, темир рудалари, шунингдек, тоштуз, гипс, фосфорит конлари бор. Иқлими тропик чўл иқлими. Янв.нинг ўртача т-раси 16—20°, июлники 30—32°. Энг юқори т-ра 40—45°. Шарқдан тез-тез иссиқ шамол эсиб туради. Йиллик ёғин 50—100 мм. М.да Сенегалдан бошқа оқар дарёлари йўқ. Экинларни суғоришда дарё, ер ости ва булоқ сувларидан фойдаланилади. Чўлларда буталар, акация ва б. ўсади. М.да судралиб юрувчилар, кемирувчилар кўп; чиябўри, фенек тулкиси, ғизол, кийик ва б. бор. Қирғоқ сувлари овланадиган баликларга бой. Бандаргон миллий боғи мавжуд.
Аҳолиси. М. туб аҳолисининг 80% дан кўпроғини маврлар ташкил этади. Улар араб тилининг ҳасаниййа шевасида сўзлашади, шунингдек, барбарзенагалар, фульбе, волоф, тукулер, сонинке ва б. халқлар яшайди. Расмий тил — араб тили. Расмий дин — ислом. Аҳолининг 39% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари — Нуакшот, Нуадибу, Зуэрат, Каэди.
Тарихи. М.нинг қад. ва ўрта асрлар тарихи кам ўрганилган. 4—11-а.ларда М.нинг жан. қисми Ғарбий Африка (Гана ва б.) давлатлари таркибида бўлган. 13—14-а.ларда М.нинг жан. қисми Мали давлатига қўшилгандан кейин араблар ҳукмронлиги кучайди.
15-а.дан М.га португаллар, испанлар, голландлар, инглизлар, французлар келиб, қул, олтин, сирач олиб кета бошлади. 1783 й.ги Версаль сулҳига кўра, М. соҳиллари тамоман Францияга тобе бўлиб қолди. 1903 й.да Франция М.ни ўз протекторатига айлантирди. 1920 й. мамлакат расмий равишда Франция мустамлакаси деб эълон кдлинди. М. халқи мустамлакачиларга карши мунтазам курашиб келди.
2-жаҳон урушидан кейин М.да озодлик ҳаракати кучайди. 1946 й.дан М. Франциянинг «денгиз ортидаги ҳудуди». 1958 й.дан Франция ҳамжамияти таркибида ўзини ўзи бошқарувчи республика. 1960 й. 28 нояб. да Нуакшотда мустақил М. Ислом Республикаси тузилганлиги эълон қилинди. 1961 й. майда М. конституцияси қабул қилинди. 1991 й.дан мамлакатда кўп партияли тизимга ўтидди. М. ташқи сиёсатда блокларга қўшилмаслик, барча мамлакатлар б-н ҳамкорлик тамойилига содиқ. М. 1961 и. нояб.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 28 нояб. — Мустақиллик куни (1960).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Республикачилар социалдемократик партияси, 1991 й.да тузилган; Демократия ва бирлик йўлидаги бирлашма, 1991 й.да ташкил топган; М. уйғониш партияси, 1991 й.да асос солинган. М. меҳнаткашлари иттифоқи — бирлашган умуммиллий касаба маркази, 1961 й.да тузилган, Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерациясига киради.
Хўжалиги. М. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х. (балиқчилик б-н бирга) улуши 30%, саноат улуши 19,2%. Ишлаб чиқарувчи кучлар заиф ривожланган. Мустақилликка эришилгач, ҳукумат қ.х. ва балиқчиликни жадал ривожлантириш, хорижий сармоя қўйишни рағбатлантириш тадбирларини кўрди. Кончилик саноати ривож топган. Қайта ишлаш саноати озиқ-овқат (балиқ ва гўштни қайта ишлаш, қанд-шакар ва консерва и.ч.), кимё, нефть маҳсулотлари, кўнчилик, тикувчилик, гиламдўзлик тармоқларидан иборат. Денгиз сувини чучуклаштириш курилмаси ўрнатилган. Йилига 140 млн. кВт/соат электр энергия қосил қилинади. Анъанавий ҳунармандчиликни ривожлантириш рағбатлантирилади. Саноат корхоналарининг аксарияти Нуакшот ш.да жойлашган. Кўпчилик аҳоли банд бўлган қ.х. заиф. Унинг асосий тармоғи — кўчманчи ва ярим кўчманчи чорвачилик. Қорамол, туя, қўй, эчки, эшак, от боқилади. Балиқ ва денгиз жониворлари овланади. Сенегал дарёси бўйида ва воҳалардагина деҳқончилик қилинади. Ҳудудининг 2/5 қисми яйлов. Асосий озиқ-овқат экинлари: тариқ, оқ жўхори, маккажўхори, батат, дуккаклилар, шоли, ер ёнғоқ, хурмо ва б. Акация дарахтининг муайян турларидан ажралиб чиқадиган ёпишқоқ модда — гуммиарабик (араб елими) экспорт аҳамиятига эга. Тез-тез бўлиб турадиган қурғ-оқчилик қ.х.га катта зарар етказади. Темир йўллари уз. —0,7 минг, автомобиль йўллари уз. —8 минг км дан ортиқ. Асосий денгиз портлари ва халқаро аэропортлари — Нуакшот ва Нуадибу. Сенегал дарёсининг қуйи оқимида кема қатнайди. М.дан четга темир рудаси, олтин, гипс, балиқ ва балиқ маҳсулотлари, чорва, тери ва б. чиқарилади. М.га четдан саноат моллари, нефть маҳсулотлари, машина ва ускуналар, озиқ-овқат келтирилади. Ташқи савдода Франция, Италия, Буюк Британия, Япония, Германия, АҚШ, ХХР б-н ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — угия.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Бошлангич таълим мажбурий ҳисобланади, бироқ болаларнинг оз қисми мактабга қатнайди. М.да 1214 бошланғич ва 51 ўрта мактаб бор. Ўқиш муддати: бошланғич мактабда 6 й., ўрта мактабда ҳам 6 й. Бошланғич мактабларда дарc араб тилида, ўрта ва олий мактабларда француз тилида олиб борилади; бошланғич мактабларда француз тили ҳам ўргатилади. Олий ўқув юртлари: Нуакшотда ун-т (1983), Пед. ин-ти (1971), Олий маъмурий мактаб. Бутилимит ш.да Олий ислом тадқиқот ин-ти (1961) бор. Ёшларнинг аксарияти Франция, Сенегал ва б. мамлакатларнинг унтларига бориб ўқийди. М.да кончилик саноати и.т. маркази, сабзавотчилик и.т. институти, бир неча қ.х. тажриба ст-яси, Пед. ҳужжатлаштириш маркази (1962) бор. Нуакшотда Миллий кутубхона (1961), Миллий архив (кутубхонаси б-н, 1955) ва Марказий оммавий кутубхона мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. М. да чиқадиган асосий нашрлар: «Аш-шааб» («Халқ», 1975 й.дан, араб ва француз тилларида чиқадиган кундалик ҳукумат газ.), «Пёпль» («Халқ», француз ва араб тилларида йилига 6 марта чиқадиган газ.), «Журналь офисьель» («Расмий газ.», француз тилида ҳафтасига 2 марта чиқадиган ҳукумат хабарномаси). М. радиоэшиттириш ва телекўрсатув хизматига 1958 й.да асос солинган; араб, француз ва маҳаллий тилларда эшиттириш ва кўрсатувлар олиб боради. М. ахборот агентлиги 1975 й.да тузилган бўлиб, 1990 й.гача М. матбуот агентлиги деб аталган; у ҳукумат назоратида.
Адабиёти мумтоз араб тилида, араб тилининг ҳасаниййа шевасида ва барбар тилида. Араблар келишидан аввал барбар қабилаларининг халқ оғзаки ижодиёти мавжуд бўлган ва у ривожланиб келаётир. Мумтоз араб тилида дастлабки диний ва тарихий мазмундаги асарлар 11-а.дан маълум. Ҳасаниййа шевасида қахрамонлик достонлари ва мусиқий шеърлар яратилган. 16-а.да мумтоз араб тилида дунёвий шеърият вужудга келди. 17— 18-а.ларда У.Разга, Бу Фумуайн, М. ал-Йадали, 19-а.да У ат-Телба, У. Мухамди, У. аш-шайх Сидийа каби атоқли шоирлар ижод қилди. Замонавий шоирлар орасида Ал-Мухтор ал-ҳамид, Хатри ибн-Хатри, Уалла Абнилар бор. Баккен шеърлари маҳаллий шевада ва мумтоз шаклда ёзилган.
Меъморлиги, тасвирий ва амалий санъати. Мамлакат жан.да неолит даврига мансуб ўнлаб истеҳкомли манзилгоҳлар (тепаликларда тош девор б-н ўралган тош уйлар) топилган. Барбарларнинг эни 15 м гача, бал. 2 м ли «шуша» деб аталган доирасимон кабристонлари мил. ав. 1минг йилликка оид деб ҳисобланади. Мил. 7—11-а.ларда савдо йўлларида, қудуқлар атрофида боғлар, тош уйлар ва маежидлар пайдо бўлиб, барбар манзилгоҳлари ҳосил бўлган ва улар аста-секин шаҳарларга айланиб борган. 11 —12-а. лардан М. ҳудудида тўғри бурчакли, ясси томли, ички ҳовлили уйлар, чорси минорали масжидлар қурилган. Ғарбда иморатлар ғиштдан гул солиб қурилса, шарқда бинолар сирти сувалади, киравериши қизил-оқ рангда нақшланади. 20-а. да Нуакшот, Нуадибу ш.ларида европача иморатлар барпо этилди, айрим шаҳарлар ўрта аср қиёфасида қолган. Неолит даврига оид санъат асарлари (қоя тошларга ўйиб чизилган расмлар, «шуша»лар) сақланган. Ўрта асрларда М. ҳудудида араб барбарларнинг маданияти ривож топган. Амалий безак санъатининг ҳар хил турлари (металл, сопол, чарм, ёғоч ва б.дан буюмлар ясаш) мавритан санъатининг ўзига хос услубида ривожланган. Заргарлик ва кулолчилик равнақ топган.
Мусиқаси. М. мусиқа маданияти маврлар, барбарзенагалар ва негроид халқларининг турли анъаналарини ўз ичига олади. Гриотлар санъати анъанавий мавритан мусиқасининг энг ёрқин ва ривожланган қатламидир. Уларнинг чолғу асбоблари орасида 4 торли удни эслатувчи тидинит, 12—14 торли арфага ўхшаш қовоқ пўстлоғидан ясалган ардин ажралиб туради. Байрам ва диний маросимларда замзайя (сурнай) ва неффар (най) жўрлигида кўпчилик бўлиб айтиладиган қўшиқлар янграйди. Бундан ташқари, 1 торли уд ва рубобда куйлар ижро этилади. Кейинги йилларда европача замонавий куйлар, айниқса, эстрада санъати урф бўлди.
Киноси. Мустақилликка эришилгунга қадар М.нинг ўз кино санъати йўқ эди. 1967—68 й.ларда маҳаллий реж. Мед Хондо дастлабки қисқа метражли фильмларини суратга олди. 1971 ва 1974 й.да унинг «О қуёши» ҳамда «Қўшнингиз, негритослар» фильмлари ва 1980 й.да «Вест-Индия» фильми экранга чиқди. Хондо ижоди бошқа мавритан реж.лари ва актёрлари тақдирига катта таъсир ўтказди. Жумладан, кинореж. ва актёр Сидней Сокхонанинг «Аллоҳ етимлари», «Миллати — муҳожир», «Сафрана ёки Гапириш ҳуқуқи» фильмлари муҳожирлик муаммосига бағишланган. М. табиати, анъаналари ва мусиқий маданиятига бағишланган рангли ҳужжатли фильмлар ҳам суратга олинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.