Mavritaniya

Mavritaniya (rasmiy nomi — Mavritaniya Islom Respublikasi) — Afrikaning şimoli-ğarbidagi davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Atlantika okeani sohilidagi Nuakşot. Mamlakat 1960-yilda Fransiyadan mustaqil bölgan.

Mavritaniyaning qadimgi va örta asrlar tarixi kam örganilgan. Manbalarga köra, mamlakat hududida dastlab negroid xalqlar yaşagan, miloddan avvalgi 1-ming yillikdan boşlab şimoldan barbarlar kela boşlagan. Janubiy qism 9–16-asrlarda (boşqa ma'lumotda 4–11-asrlarda) Gana, Mali va Gao kabi Ğarbiy Afrika davlatlari tarkibida bölgan. 11-asrda barbar qabilalari birlaşib Almoraviddar harakatini taşkil etdi; ularning davlati Saxaradan Pireney yarimoroligaça çözilgan. 1644—1674-yillardagi Çar-Buba uruşidan keyin Bani Hasan arab qabilasi hukmron qatlamga aylandi, hasaniyya şevasi esa asosiy tilga aylandi.

15-asrdan portugallar, ispanlar, gollandlar, inglizlar va fransuzlar kela boşladi. Fransiya 19-asr oxiridan Senegal daryosi hududidan şimolga qarab hududni egallay boşladi. Mustamlaka bosqiçi sanasi manbalarda turliça körsatilgan: 1903-yilda protektorat (1-material) yoki 1904-yilda Fransiya mulki (2- va 3-manbalar). Mamlakat 1920-yilda rasman Fransiya mustamlakasi deb e'lon qilindi. 1946-yilda u Fransiyaning «dengiz ortidagi hududi» maqomini, 1958-yilda Fransiya hamjamiyati tarkibida özini özi boşqaruvçi respublika maqomini oldi.

1960-yil 28-noyabrda mustaqillik e'lon qilindi; bu sana milliy bayram hisoblanadi. Mavritaniya 1961-yilda BMTga a'zo böldi. Moktar uld Dadda hukmronligi davrida 1964-yildagi konstitutsiya bir partiyaviy tuzumni joriy etdi. 1975—1976-yillarda Mavritaniya Marokaş bilan birga Ğarbiy Saxaraga da'vo qildi, Polisario fronti bilan uruş iqtisodiyotni zaiflaştirdi. 1978-yil 10-iyulda harbiylar töntariş qilib Dadda hukumatini ağdardi, 1979-yilda Mavritaniya uruşdan çiqdi. Mamlakatda keyinçalik ham töntarişlar bölgan. 1991-yildan köp partiyali tizimga ötildi.

Maydoni taxminan 1031 ming km². Mamlakat ğarbdan Atlantika okeani bilan yuviladi; şimoli-ğarbda Ğarbiy Saxara, şimoli-şarqda Jazoir, şarq va janubda Mali, janubi-ğarbda Senegal bilan çegaradoş. Hududning katta qismini Saxaraning qumli va toşloq çöllari egallaydi (bu uluş 2-materialda 60% dan ortiq, 3-materialda 90%). Iqlimi tropik çöl iqlimi, yillik yoğin 50—100 mm. Senegaldan boşqa doimiy daryo yöq. Mis va temir rudalari, toştuz, gips, fosforit konlari bor. Hayvonot dunyosida sudralib yuruvçilar, kemiruvçilar, çiyaböri, fenek tulkisi, ğizol uçraydi; Bandargon milliy boği mavjud.

Mavritaniya — respublika; amaldagi konstitutsiya 1991-yilda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident, u 6 yil muddatga umumiy töğri ovoz beriş bilan saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat ikki palatali parlament (Milliy assambleya va Senat) qölida, boş vazirni prezident tayinlaydi. Ma'muriy jihatdan mamlakat 12 viloyatga bölinadi, Nuakşot esa alohida okrug maqomiga ega. 1-materialda 1992-yildan prezident sifatida Maauyya uld Sidi Ahmad Tayya körsatilgan; 3-materialga köra, 2019-yilgi saylovdan keyin Muhammad uld Ğazvoniy Muhammad uld Abdel Azizning örniga keldi va bu mustaqillikdan beri hokimiyatning birinçi tinç ötişi hisoblangan.

Mavritaniya agrar mamlakat deb ta'riflanadi: yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi va baliqçilik uluşi 30%, sanoat uluşi 19,2%. Asosiy tarmoq — köçmançi va yarim köçmançi çorvaçilik (qoramol, tuya, qöy, eçki). Dehqonçilik faqat Senegal daryosi böyida va vohalarda yuritiladi; tariq, jöxori, şoli, xurmo ekiladi. Akatsiyadan olinadigan gummiarabik eksport ahamiyatiga ega. Quruqçilik qişloq xöjaligiga katta zarar yetkazadi. Konçilik sanoati rivojlangan; temir rudasi, oltin, gips, baliq va baliq mahsulotlari çetga çiqariladi. Sanoat korxonalarining aksariyati Nuakşotda. Asosiy portlar — Nuakşot va Nuadibu. Pul birligi — ugiya. Resurslarga boy bölişiga qaramay, mamlakat kambağal hisoblanadi (3-material).

Aholining 80% dan köproğini mavrlar taşkil etadi; ular arab tilining hasaniyya şevasida sözlaşadi. Şuningdek, fulbe, volof, tukuler, soninke va boşqa xalqlar yaşaydi. Rasmiy til — arab tili, rasmiy din — islom. Ta'lim boşlanğiç maktabda arab tilida, örta va oliy maktabda fransuz tilida olib boriladi.

Adabiyot mumtoz arab tilida, hasaniyya şevasida va barbar tilida rivojlangan; 11-asrdan diniy va tarixiy asarlar ma'lum, 16-asrda dunyoviy şe'riyat paydo bölgan. An'anaviy musiqaning asosiy qatlami — griotlar san'ati; tidinit (4 torli çolğu) va ardin (arfaga öxşaş asbob) işlatiladi. Me'morlikda neolit davri istehkomli manzilgohlari va barbarlarning doirasimon «şuşa» qabristonlari saqlangan. Zargarlik va kulolçilik ravnaq topgan. Kino san'ati mustaqillikdan keyin paydo böldi: rejissyor Med Xondo 1967—68-yillarda dastlabki qisqa metrajli filmlarini suratga oldi.