Mavzu
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 3-b. — ziyouz.com
Mavzu (arab. — joylaştirilgan, qöyilgan), tema — 1) muhokama, ma'ruza, suhbat, dars, ilmiy asar va b. ning asosiy mazmuni; 2) adabiyot va san'atda — ijodkor tomonidan tanlanib, uning ğoyasini aks ettiradigan badiiy tasvir obyekti, hayotiy material doirasi. Badiiy adabiyotda (roman, qissa, doston, drama, şe'r va b.), tasviriy san'at, me'morlik (rasm, haykal, gravyura, naqş va b.), yirik musiqa asarlari (opera, musiqali drama, simfoniya va b.)da ijtimoiy masalalar, tarixiy voqealar, kişilarning muayyan intilişlari, orzulari va h. k. M. bölişi mumkin. M. ğoya b-n uzviy boğliq. Asarning janri, syujeti va uslubi M. va ğoyaga qarab tanlanadi. M. tanlaşda, ayniqsa, uning talqinida muallifning ğoyaviy mavqei katta rol öynaydi. Asarning konkret mazmunida boş M. yana mayda M.larga bölinadi va bularning har biri ğoyaviy mazmunning biror tomonini ifodalaydi. Bir M. bir neça muallif tomonidan turliça yoritilişi, talqin etilişi ham mumkin. Bunda har bir muallif öz oldiga qöygan ğoyaviyijodiy vazifalar öziga xos uslub va mazmunni belgilaydi; 3) biror musiqa asari yoki uning tarkibiy qismlari asosiy badiiy ğoyasini ifodalovçi va keyingi rivojiga xizmat qiluvçi tugal musiqa tuzilmasi. Polifoniya asarlari (mas, kanon, fuga)da M. bir ovozli kuy bölib, turli ovozlarda navbatma-navbat bayon etiladi. Gomofoniya asarlarining M.lari birmunça rivoj topgan (odatda, 8—16 taktli) tuzilmalardan iborat böladi. Bunda kuy yetakçi ovozda namoyon bölib, jör böluvçi ovozlar esa uning mazmunini teranlaştiradi. Oğzaki an'anadagi musiqa, şuningdek, 20-a. avangardizm yönalişi (aleatorika, sonoristika va b. uslub) dagi kompozitorlik ijodida ohang M.lari b-n birga musika jarayonining faqat ritmik (mas, usul) yoki tembr jihatlariga asoslangan M.lar ham joriy etilgan. Bulardan taşqari, musiqa ijodiyoti (musiqali drama, opera, balet va b.) da muayyan ğoya va mazmunga ega bölib, asarning boşidan oxirigaça özgarmay (leytmotiv, leyttema) yoki qisman özgarib keluvçi M. va, aksinça, tuzilmasi çegaralanmagan M. misollari mavjud. Yirik şakl (mas, sonata, simfoniya)lar bir neça M.larni öz içiga oladi. Ular har xil obrazlarni ifodalaş va taqqoslab rivojlantiriş uçun xizmat qiladi. Turli obrazlarni ifodalovçi M.lar boş M.ning tubdan özgartiriş yöli orqali vujudga kelişi (monotematizm) ham kuzatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАВЗУ (араб. — жойлаштирилган, қўйилган), тема — 1) муҳокама, маъруза, суҳбат, дарс, илмий асар ва б. нинг асосий мазмуни; 2) адабиёт ва санъатда — ижодкор томонидан танланиб, унинг ғоясини акс эттирадиган бадиий тасвир объекти, ҳаётий материал доираси. Бадиий адабиётда (роман, қисса, достон, драма, шеър ва б.), тасвирий санъат, меъморлик (расм, ҳайкал, гравюра, нақш ва б.), йирик мусиқа асарлари (опера, мусиқали драма, симфония ва б.)да ижтимоий масалалар, тарихий воқеалар, кишиларнинг муайян интилишлари, орзулари ва ҳ. к. М. бўлиши мумкин. М. ғоя б-н узвий боғлиқ. Асарнинг жанри, сюжети ва услуби М. ва ғояга қараб танланади. М. танлашда, айниқса, унинг талқинида муаллифнинг ғоявий мавқеи катта роль ўйнайди. Асарнинг конкрет мазмунида бош М. яна майда М.ларга бўлинади ва буларнинг ҳар бири ғоявий мазмуннинг бирор томонини ифодалайди. Бир М. бир неча муаллиф томонидан турлича ёритилиши, талқин этилиши ҳам мумкин. Бунда ҳар бир муаллиф ўз олдига қўйган ғоявийижодий вазифалар ўзига хос услуб ва мазмунни белгилайди; 3) бирор мусиқа асари ёки унинг таркибий қисмлари асосий бадиий ғоясини ифодаловчи ва кейинги ривожига хизмат қилувчи тугал мусиқа тузилмаси. Полифония асарлари (мас, канон, фуга)да М. бир овозли куй бўлиб, турли овозларда навбатма-навбат баён этилади. Гомофония асарларининг М.лари бирмунча ривож топган (одатда, 8—16 тактли) тузилмалардан иборат бўлади. Бунда куй етакчи овозда намоён бўлиб, жўр бўлувчи овозлар эса унинг мазмунини теранлаштиради. Оғзаки анъанадаги мусиқа, шунингдек, 20-а. авангардизм йўналиши (алеаторика, сонористика ва б. услуб) даги композиторлик ижодида оҳанг М.лари б-н бирга мусика жараёнининг фақат ритмик (мас, усул) ёки тембр жиҳатларига асосланган М.лар ҳам жорий этилган. Булардан ташқари, мусиқа ижодиёти (мусиқали драма, опера, балет ва б.) да муайян ғоя ва мазмунга эга бўлиб, асарнинг бошидан охиригача ўзгармай (лейтмотив, лейттема) ёки қисман ўзгариб келувчи М. ва, аксинча, тузилмаси чегараланмаган М. мисоллари мавжуд. Йирик шакл (мас, соната, симфония)лар бир неча М.ларни ўз ичига олади. Улар ҳар хил образларни ифодалаш ва таққослаб ривожлантириш учун хизмат қилади. Турли образларни ифодаловчи М.лар бош М.нинг тубдан ўзгартириш йўли орқали вужудга келиши (монотематизм) ҳам кузатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.