Maxmur
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 310–311-b. — ziyouz.com
Maxmur (taxallusi; asl ism-şarifi Maqmud Mulla Şermuhammad öğli, ?—Qöqon — 1844) — özbek mumtoz adabiyoti namoyandalaridan biri. Şoir Mulla Şermuhammad Akmal Höqandiyning öğli. Qöqondagi Madrasai Mirda tahsil olgan. Umarxon qöşinida sarbozliksipohiylik qilgan. M. yoşligidan şe'riyatga havas qöyib, Sa'diy, Hofiz, Jomiy, Navoiy merosini örgangan.
Şoirning şaxsiy hayoti juda oğir keçgan, bu esa uning ijodida ham yorqin iz qoldirib, köpçilik şe'rlarining mazmunruhiga sezilarli ta'sir körsatgan. M. tabiatan munofiqlik va riyokorlikni qat'iy qoralovçi, hiylanayrang va qinğir işlarni yoqtirmaydigan, ayni zamonda, nozik did va serjahl, öz qadrqimmatini yuqori tutuvçi inson bölgan.
M.ning an'anaviy devon tuzganligi noma'lum. 1950 y.da Pölatjon Qayumov va Asqarali Çarxiylar izlanişlari tufayli Qöqonda M.ning özbek va forsiy tillardagi şe'riy majmuasi to-pilgan. M. asarlarining deyarli hammasi öz mazmun va ruhiga köra, hajviy va tanqidiy yönalişdadir. Mumtoz şe'riyatning ğazal, masnaviy, muxammas va qasida turlarida yaratilgan bu asarlar milliy adabiyotda ijtimoiy hajviyotning M. ijodida yanada yuksak poğonaga kötarilganini körsatadi. Şoir öz davridagi tuzumning köpdan-köp illatlarini keskin tanqid ostiga olgan, öşa zamondagi adolatsizlik, zöravonlik va huquqsizlikni foş etgan. Bu tanqid, köpinça, «jafokor falak», «berahm çarx» qilmişidan ötli şikoyat, aççiq taqdirdan, befayz hayotdan nolafiğon tarzida yuzaga kelgan.
Qişloq ahlining oç-yalanğoç hayoti, ölkani qurşagan vayronagarçilik, xarobazorlarga aylangan qişloklarning ayançli manzarasi «Hapalak» satirasida jonli va ta'sirçan çizilgan. Unda şoir juda katta ijtimoiy mazmunni öziga xos ramziy obrazlarda, xalqona qoçiriq va aççiq kino-yalar, imo-işoralar vositasida esda qolarli darajada badiiy mahorat b-n ifodalay olgan. M.ning xalq sözlaşuv tiliga köçib, maqolmatallar doirasidan mustahkam örin olgan «Tovuqi ignaçiyu ördagu ğozi — kapalak!; Bir katak, ikki kapa, uç olaçuq, tört katalak!; Xalqini körsang agar ölasiyu qoqu xarob,oçlikdan egilib qomati misli kamalak» kabi misralari Hapalak qişloğining xarobaga aylanganini (şoirning onasi şu yerlik bölgan), dehqonlarning esa öta qaşşoq hayotini işonarli gavdalantiradi. Vayrona qişloqlar va beçora dehqon ahli mav-zui M.ning boşqa şe'rlarida ham şu tarzda tanqidiy ruxda hayotiy taxlil etilgan.
M.ning köpgina hajviy şe'rlari zamonasidagi aniq şaxslarga qaratilgan: «Isqotiy», «Amakim», «Xöja Mir Asad hajvi», «Hajvi Atoyi poraxör», «Qozi Muhammad Rajab Avj sifatlari» va b.
M. ijodiy merosida hajv san'atining murakkab, ayni zamonda, mahsuldor va yorqin usullaridan biri — öz-özini foş etiş usulida yaratilgan asarlar alohida örin tutadi. Şoirga zamondoş tarixiy şaxslar — yuqori lavozimli amaldorlardan Hoji Niyoz, Hakim Turobiy, Mulla Ya'qub Xöjandiy kabilarning jirkanç tabiati va qabih amaliyijtimoiy faoliyatlarini ayovsiz foş etuvçi hajviyalar bu turkumning yetuk namunalaridir.
Şoir qoldirgan adabiy meros içida «Karimquli Mehtarning sifatlari» deb nomlangan masnaviy alohida örin tutadi. Tarixan hayotda bölgan vo-qeani badiiy bayon etuvçi bu asarda şoir mohir hajviy — hazil şe'r ustasi sifatida namoyon böladi. Karim-quli Mehtar tomonidan öziga ajratilgan sovğa — otni ta'riflaş jarayonida hajviy tasvirning gözal lavhalarini yaratadi. «Suv ham içsa tamoğiga tiqilar, Paşşa gar qönsa yoliga yiqilar» darajasida qirçanği bölgan, «kunda yetti nöxta uzar, misli qöçqor suzar, oğzida tişdin asar yöq» ot ta'rifida M. xalqoğzaki ijodining lof, askiya turlari ruhi va uslubida quv-noq misralar bitadi («Ham harişu ham xarobu ham badnom, Ikki ming ayb angadur mudom...»).
M. — zullisonayn şoir. Fors tili va şe'riyatini mukammal bilgan. Bir qança forsiy asarlar ham yaratgan. Uning merosida Şarq şe'riyatining mulamma va şiru şakar turlarining namunalari mavjud. M. ijodiy faoliyati özbek mumtoz adabiyotida tanqidiy yönalişning, ayniqsa, hajviyotning taraqqiyotida navbatdagi yuqori bosqiç böldi.
M.ning hajviy şe'rlar devoni saqlangan, unda 69 asar (3417 misra) jamlangan, lirik asarlari esa bayozlarda uçraydi. M. adabiy merosi keyingi davrlar qalam ahli, xususan, hajv-göylar ijodiga jiddiy ta'sir körsatgan. Muqimiy va Yaodgşlarning Hapalak qişloği haqidagi hajviyaga taxmis boğlaganliklari, M. yumoristik tahlil etgan qirçanği ot mavzuida 19-a. oxirlari va 20-a. boşlarida köplab hajviy namunalarning paydo bölişi xulosa uçun işonçli dalildir.
As: Tanlangan asarlar, T., 1951; Şe'rlar, T., 1959.
Ad:. Qayumov A., Qöqon adabiy muhiti, T., 1961.
Abduraşid Abduğafurov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАХМУР (тахаллуси; асл исм-шарифи Мақмуд Мулла Шермуҳаммад ўғли, ?—Қўқон — 1844) — ўзбек мумтоз адабиёти намояндаларидан бири. Шоир Мулла Шермуҳаммад Акмал Ҳўқандийнинг ўғли. Қўқондаги Мадрасаи Мирда таҳсил олган. Умархон қўшинида сарбозликсипоҳийлик қилган. М. ёшлигидан шеъриятга ҳавас қўйиб, Саъдий, Ҳофиз, Жомий, Навоий меросини ўрганган.
Шоирнинг шахсий ҳаёти жуда оғир кечган, бу эса унинг ижодида ҳам ёрқин из қолдириб, кўпчилик шеърларининг мазмунруҳига сезиларли таъсир кўрсатган. М. табиатан мунофиқлик ва риёкорликни қатъий қораловчи, ҳийланайранг ва қинғир ишларни ёқтирмайдиган, айни замонда, нозик дид ва сержаҳл, ўз қадрқимматини юқори тутувчи инсон бўлган.
М.нинг анъанавий девон тузганлиги номаълум. 1950 й.да Пўлатжон Қаюмов ва Асқарали Чархийлар изланишлари туфайли Қўқонда М.нинг ўзбек ва форсий тиллардаги шеърий мажмуаси то-пилган. М. асарларининг деярли ҳаммаси ўз мазмун ва руҳига кўра, ҳажвий ва танқидий йўналишдадир. Мумтоз шеъриятнинг ғазал, маснавий, мухаммас ва қасида турларида яратилган бу асарлар миллий адабиётда ижтимоий ҳажвиётнинг М. ижодида янада юксак поғонага кўтарилганини кўрсатади. Шоир ўз давридаги тузумнинг кўпдан-кўп иллатларини кескин танқид остига олган, ўша замондаги адолатсизлик, зўравонлик ва ҳуқуқсизликни фош этган. Бу танқид, кўпинча, «жафокор фалак», «бераҳм чарх» қилмишидан ўтли шикоят, аччиқ тақдирдан, бефайз ҳаётдан нолафиғон тарзида юзага келган.
Қишлоқ аҳлининг оч-яланғоч ҳаёти, ўлкани қуршаган вайронагарчилик, харобазорларга айланган қишлокларнинг аянчли манзараси «Ҳапалак» сатирасида жонли ва таъсирчан чизилган. Унда шоир жуда катта ижтимоий мазмунни ўзига хос рамзий образларда, халқона қочириқ ва аччиқ кино-ялар, имо-ишоралар воситасида эсда қоларли даражада бадиий маҳорат б-н ифодалай олган. М.нинг халқ сўзлашув тилига кўчиб, мақолматаллар доирасидан мустаҳкам ўрин олган «Товуқи игначию ўрдагу ғози — капалак!; Бир катак, икки капа, уч олачуқ, тўрт каталак!; Халқини кўрсанг агар ўласию қоқу хароб,очликдан эгилиб қомати мисли камалак» каби мисралари Ҳапалак қишлоғининг харобага айланганини (шоирнинг онаси шу ерлик бўлган), деҳқонларнинг эса ўта қашшоқ ҳаётини ишонарли гавдалантиради. Вайрона қишлоқлар ва бечора деҳқон аҳли мав-зуи М.нинг бошқа шеърларида ҳам шу тарзда танқидий рухда ҳаётий тахлил этилган.
М.нинг кўпгина ҳажвий шеърлари замонасидаги аниқ шахсларга қаратилган: «Исқотий», «Амаким», «Хўжа Мир Асад ҳажви», «Ҳажви Атойи порахўр», «Қози Муҳаммад Ражаб Авж сифатлари» ва б.
М. ижодий меросида ҳажв санъатининг мураккаб, айни замонда, маҳсулдор ва ёрқин усулларидан бири — ўз-ўзини фош этиш усулида яратилган асарлар алоҳида ўрин тутади. Шоирга замондош тарихий шахслар — юқори лавозимли амалдорлардан Ҳожи Ниёз, Ҳаким Туробий, Мулла Яъқуб Хўжандий кабиларнинг жирканч табиати ва қабиҳ амалийижтимоий фаолиятларини аёвсиз фош этувчи ҳажвиялар бу туркумнинг етук намуналаридир.
Шоир қолдирган адабий мерос ичида «Каримқули Меҳтарнинг сифатлари» деб номланган маснавий алоҳида ўрин тутади. Тарихан ҳаётда бўлган во-қеани бадиий баён этувчи бу асарда шоир моҳир ҳажвий — ҳазил шеър устаси сифатида намоён бўлади. Карим-қули Меҳтар томонидан ўзига ажратилган совға — отни таърифлаш жараёнида ҳажвий тасвирнинг гўзал лавҳаларини яратади. «Сув ҳам ичса тамоғига тиқилар, Пашша гар қўнса ёлига йиқилар» даражасида қирчанғи бўлган, «кунда етти нўхта узар, мисли қўчқор сузар, оғзида тишдин асар йўқ» от таърифида М. халқоғзаки ижодининг лоф, аския турлари руҳи ва услубида қув-ноқ мисралар битади («Ҳам ҳаришу ҳам харобу ҳам бадном, Икки минг айб ангадур мудом...»).
М. — зуллисонайн шоир. Форс тили ва шеъриятини мукаммал билган. Бир қанча форсий асарлар ҳам яратган. Унинг меросида Шарқ шеъриятининг муламма ва ширу шакар турларининг намуналари мавжуд. М. ижодий фаолияти ўзбек мумтоз адабиётида танқидий йўналишнинг, айниқса, ҳажвиётнинг тараққиётида навбатдаги юқори босқич бўлди.
М.нинг ҳажвий шеърлар девони сақланган, унда 69 асар (3417 мисра) жамланган, лирик асарлари эса баёзларда учрайди. М. адабий мероси кейинги даврлар қалам аҳли, хусусан, ҳажв-гўйлар ижодига жиддий таъсир кўрсатган. Муқимий ва Яодгшларнинг Ҳапалак қишлоғи ҳақидаги ҳажвияга тахмис боғлаганликлари, М. юмористик таҳлил этган қирчанғи от мавзуида 19-а. охирлари ва 20-а. бошларида кўплаб ҳажвий намуналарнинг пайдо бўлиши хулоса учун ишончли далилдир.
Ас: Танланган асарлар, Т., 1951; Шеърлар, Т., 1959.
Ад:. Қаюмов А., Қўқон адабий муҳити, Т., 1961.
Абдурашид Абдуғафуров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.