Maxmur

Maxmur (asl ismi Mahmud; tuğilgan yili noma'lum — 1844, Qöqon) — özbek mumtoz adabiyotining hajvçi şoiri, Qöqon adabiy muhitining vakili. Uning otasi Mulla Şermuhammad «Akmal» taxallusi bilan şe'r yozgan şoir va olim bölgan. Rusça va özbekça Vikipediyaga köra, «Maxmur» taxallusi «mast, sarxuş» ma'nosini anglatadi. Şoirning ijodi asosan hajviy va tanqidiy ruhdagi asarlardan iborat bölib, keyingi avlod hajvgöylariga sezilarli ta'sir körsatgan.12

Rusça Vikipediyada keltirilişiça, şoirning otasi Mulla Şer Qöqon yaqinidagi Boytuman qişloğidan bölib, yoşligida şaharga köçib kelgan, madrasada dars bergan va şariat masalalari böyiça maslahatçi bölib işlagan. Maxmur bolaligidanoq kitobga mehr qöyib, erta şe'r yoza boşlagan. ÖzME'ga köra, u Qöqondagi Mir madrasasida öqigan, söng Umarxon qöşinida sipohiy bölib xizmat qilgan. Yoşligida Sa'diy, Hofiz, Jomiy va Alişer Navoiy asarlarini qunt bilan mutolaa qilgan.

Otasi vafotidan keyin şoirning moddiy ahvoli yanada oğirlaşgan. ÖzME uning şaxsiy hayoti mehnat va mahrumliklar bilan ötganini, bu esa şe'rlarining kayfiyatiga ham köçganini ta'kidlaydi. Manbalarda Maxmur riyokorlik va ikkiyuzlamaçilikni yomon köradigan, nozik didli, ammo tez ranjiydigan va öz şa'nini baland tutadigan inson sifatida tasvirlanadi.

Maxmurning töliq devon tuzgan-tuzmagani ma'lum emas. ÖzME'ga köra, 1950-yilda adabiyotşunoslar Pölatjon Qayumov va Asqarali Çarxiy izlanişlari natijasida Qöqondan uning özbekça va forsça şe'rlari jamlangan qölyozma topilgan. Saqlanib qolgan hajviy devonda 69 ta asar (3417 misra) bor, lirik şe'rlari esa turli bayozlarda uçraydi. Şoir ğazal, [[Masnaviy|masnaviy]], muxammas va qasida şakllarida ijod qilgan; ikki tilda — özbek va fors tillarida yozgani uçun zullisonayn şoirlar qatoriga kiritiladi. Merosida mulamma va şiru şakar usulidagi namunalar ham bor.

Asarlarining asosiy qismi davrdagi adolatsizlik, zulm va huquqsizlikni foş etişga qaratilgan. Köpinça bu norozilik taqdirdan, «berahm çarx»dan nolayotgan lirik qahramon tilidan aytiladi.

Şoirning eng maşhur asari — «Hapalak» hajviyasi. Unda onasining tuğilgan qişloği bölgan Hapalakning vayronaga aylangan körinişi, qişloq ahlining oç-yalanğoç turmuşi tasvirlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, bu şe'rda bir qişloq haqida gap ketsa-da, aslida butun xonlikdagi ahvol aks ettirilgan. Asardagi ayrim satrlar xalq orasida maqoldek tarqalib ketgan.

Maxmurning köpgina hajviyalari aniq şaxslarga qaratilgan: «Isqotiy», «Amakim», «Xöja Mir Asad hajvi», «Hajvi Atoyi poraxör» va boşqalar. ÖzME alohida ajratgan usullardan biri — personajning özini özi foş qilişi; Hoji Niyoz, Hakim Turobiy, Mulla Ya'qub Xöjandiy kabi amaldorlarga bağişlangan şe'rlar şu usulda yozilgan. «Karimquli Mehtarning sifatlari» masnaviysida esa şoir amaldordan sovğa olgan oriq, qirçanği otni kulgili tarzda ta'riflaydi; bu asarda xalq oğzaki ijodidagi lof va askiya ruhi sezilib turadi.

Rusça Vikipediyaga köra, Maxmur 19-asr boşida şe'riyatdagi saroy yönalişi vakili Fazliyga qarşi keskin çiqqan. Uning hajviy an'analarini 19-asr oxiri va 20-asr boşlarida Muqimiy, Zavqiy va Avaz Ötar davom ettirgan. ÖzME qayd etişiça, Muqimiy va boşqa şoirlar «Hapalak»ka taxmis boğlagan, qirçanği ot mavzusida esa köplab yangi hajviyalar paydo bölgan. Asarlari 1951-yilda «Tanlangan asarlar» va 1959-yilda «Şe'rlar» nomi bilan naşr etilgan; 1951-yilda Naum Grebnev tarjimasida rus tilida ham çiqqan.