Maxsar

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 312–313-b. — ziyouz.com

Maxsar (Carthamnus) — murakkab-guldoşlarga mansub bir, ikki va köp yillik ötsimon ösimliklar turkumi, moyli ekin. Aksariyati Örta dengiz atroflari, Ğarbiy va Örta Osiyoda ösadigan 19 turi ma'lum. Dehqonçilikda C.tinctorius (böyokli M.) turi ekiladi. Vatani — Efiopiya va Afgoniston. Örta Osiyoda qadimdan, Misr, Hindi-ston, Xitoyda mil. av., Yevropada 18-a.dan yetiştiriladi. Yovvoyi hoddaösişi kuzatilmagan. Hindiston, Turkiya, Eron, Xitoy, Yevropa mamlakatlari, AQŞ va b. mamlakatlarda, şuningdek, Örta Osiyoda faqat Özbekistonda — Jizzax, Toşkent, Sirdaryo viloyatlarida (lalmi yerlarida) ekiladi. Bir yillik issiqsevar, qurğoqçilikka juda çidamli ekin. Böyi 60— 120 sm, poyasi silliq, barglari naştarsimon, tikanli va tikansiz. Töpguli savatça, sariq, jigarrang. Mevasi pista, urugi oqiş. 1000 dona urugi vazni 25—50 g. Asosan çetdan çanglanadi. Ösuv davri 95—135 kun. Tuproqtanlamaydi. Urugi 1—2° da una boşlaydi, maysalari —6, —7° sovuqqa bardoş beradi. Urugi tarkibida 47—61% gaça oziq-ovqatga işlatiladigan moy bor. Moyi yuqori si-fatli margarin, texnikada oqsariq böyoq va emallar tayyorlaşda ham işlatiladi (1950 y.larga qadar M. gullaridan tabiiy böyoq oliş uçun ekilgan). Kunjarasi çorva mollari uçun yaxşi ozuqa. M. almaşlab ekişda kuzgi buğdoy va makkajöxoridan keyin ekiladi. Yer kuzda 25—30 sm çuqurlikda haydaladi. Uruği keç kuzda yoki erta bahorda qatorlab (qator orasi 30—45 sm) ekiladi. 1 ga maydonga 6—10 kg uruğ sarflanadi. Ösuv davrida ötoq qilinadi, kultivatsiyalanadi (1—2 marta). 2 marta mineral öğitlar b-n oziqlantiriladi. Uruği töla yetilganda don kombaynida örib-yiğib olinadi. Hosildorligi 8—14 s/ga va undan ortiq. Özbekistonda 1950 y.dan Milyutinskiy 114 navi ekiladi.

Zararkunandalari: maxsar ka-palagi, maxsar filçasi; kasalliklari fuzarioz, zang kasalligi.

Ad.: Momot Ya G., Kultura saflora v Uzbekistane, T., 1956.

Halima Otaboyeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАХСАР (Carthamnus) — мураккаб-гулдошларга мансуб бир, икки ва кўп йиллик ўтсимон ўсимликлар туркуми, мойли экин. Аксарияти Ўрта денгиз атрофлари, Ғарбий ва Ўрта Осиёда ўсадиган 19 тури маълум. Деҳқончиликда C.tinctorius (бўёкли М.) тури экилади. Ватани — Эфиопия ва Афгонистон. Ўрта Осиёда қадимдан, Миср, Ҳинди-стон, Хитойда мил. ав., Европада 18-а.дан етиштирилади. Ёввойи ҳоддаўсиши кузатилмаган. Ҳиндистон, Туркия, Эрон, Хитой, Европа мамлакатлари, АҚШ ва б. мамлакатларда, шунингдек, Ўрта Осиёда фақат Ўзбекистонда — Жиззах, Тошкент, Сирдарё вилоятларида (лалми ерларида) экилади. Бир йиллик иссиқсевар, қурғоқчиликка жуда чидамли экин. Бўйи 60— 120 см, пояси силлиқ, барглари наштарсимон, тиканли ва тикансиз. Тўпгули саватча, сариқ, жигарранг. Меваси писта, уруги оқиш. 1000 дона уруги вазни 25—50 г. Асосан четдан чангланади. Ўсув даври 95—135 кун. Тупроқтанламайди. Уруги 1—2° да уна бошлайди, майсалари —6, —7° совуққа бардош беради. Уруги таркибида 47—61% гача озиқ-овқатга ишлатиладиган мой бор. Мойи юқори си-фатли маргарин, техникада оқсариқ бўёқ ва эмаллар тайёрлашда ҳам ишлатилади (1950 й.ларга қадар М. гулларидан табиий бўёқ олиш учун экилган). Кунжараси чорва моллари учун яхши озуқа. М. алмашлаб экишда кузги буғдой ва маккажўхоридан кейин экилади. Ер кузда 25—30 см чуқурликда ҳайдалади. Уруғи кеч кузда ёки эрта баҳорда қаторлаб (қатор ораси 30—45 см) экилади. 1 га майдонга 6—10 кг уруғ сарфланади. Ўсув даврида ўтоқ қилинади, культивацияланади (1—2 марта). 2 марта минерал ўғитлар б-н озиқлантирилади. Уруғи тўла етилганда дон комбайнида ўриб-йиғиб олинади. Ҳосилдорлиги 8—14 ц/га ва ундан ортиқ. Ўзбекистонда 1950 й.дан Милютинский 114 нави экилади.

Зараркунандалари: махсар ка-палаги, махсар филчаси; касалликлари фузариоз, занг касаллиги.

Ад.: Момот Я Г., Культура сафлора в Узбекистане, Т., 1956.

Ҳалима Отабоева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.