Me'da

Me'da ME'DA, oşqozon — ovqat hazm qiliş sistemasining kengaygan qismi (q. Ovqat hazm siliş sistemasi). M.da ovqat saqlanadi, maydalanadi va qisman hazm böladi (q. Ovqat hazm kiliş). M. içakning oldingi ixtisoslaşgan qismi sifatida birinçi marta ayrim böşliqiçlilar, yassi çuvalçanglar va xalqali çuvalçanglarda paydo böladi (q. Içak). Umurtqali hayvonlarda M. içakning oldingi kengaygan qismi hisoblanadi. Biroq yumaloqoğizlilarda va ayrim baliqlap»^ M. ixtisoslaşmagan, köpçilik baliqlarda qizilöngaç va içakdan aniq ajralmagan. Suvda va quruklikda yaşovçilarda M. hazm qiliş sistemasining boşqa qismlaridan aniq ajralgan. Quşlar M.si mustaqil bezli va muskulli bölimdan iborat. Sut emizuvçilar M.si murakkab tuzilgan bölib, kiriş va çiqiş qismi hamda M. tubi va tanasidan taşkil topgan. Köpçilik kavşovçi sut emizuvçilar M.si 4 bölma: katta qorin, törqorin, qatqorin va şirdondan iborat. Ayrim kitlar M.si 5 va 6 bölmali böladi. Bezli qavatning tuzilişiga köra, bezli yoki içak ti-pidagi (odam, muşuklar, itlar), qizilöngaç (yexidna, ördakburun) hamda aralaş, ya'ni qizilöngaç-içak (otlar, çöçqalarda) tipidagi M. farq qilinadi. Köpçilik sut emizuvçilarda M. bezlari ixtisoslaşgan böladi.

Odamda M. qorin böşliğida joylaşgan bölib, şakli loviyaga öxşaydi. Uning köproq qismi çap tomondagi qovurğa osti sohasida, ozroq qismi esa qorin böşliği tepa bölagining örtasida turadi. M. tanasining yuqori qismi (tubi) kengaygan va diafragmaga qaragan. M.dan çiqiş qism (pilorus) qorinning örta çiziği orqasidan öngga ötadi. M.ning kiriş qismi qizilöngaçdan boşlansa, çiqiş qismi 12 barmoq içakka qöşiladi. Ovqat b-n örtaça tölgan M. yuqoridan jigarning pastki yuzasiga va diafragmaga; pastdan köndalangçambar içak va uning tutqiçiga tegib turadi. M.ning botiq çekkasi (kiçik qiyşaymasi) öngga va yuqoriga, qavariq çekkasi (katta qiyşaymasi) çapga va pastga qaragan. M.dan çapda — taloq, pastda va orqada — me'da osti bezi bor. M. hamma tomondan qorin pardasi b-n öralgan. M. siğimi har kimda har xil: yangi tuğilgan bolada 20—30 ml, örta yoşdagi odamlarda 1—3 l; erkaklar me'dasi ayollarnikiga nisbatan kattaroq böladi.

M. devori şilliq, şilliq parda osti, muskul va seroz qavatdan iborat. M. taşqaridan seroz parda b-n qoplangan. Uning ostidagi muskul qavati böylama (taşqi), köndalang va qiyşiq yönalgan tolalardan tuzilgan. Şilliq parda osti qavati M.ning muskul qavatini şilliq pardaga boğlaydi. Bu qavat qon tomir va nervlarga boy. M.ning içki yuzasi şilliq parda b-n qoplangan, bu pardaning burmalari ostida juda köp bezlar bor. M.ga kiriş qism (kardia) va tubdagi bezlardan şilimşiq, pilorus bezlaridan esa fermentlar işlanib çiqadi. M. b-n 12 barmoq içak çegarasida pilorus si-quvçisi (sfinkteri) bor, u bir neça qavat sirkulyar muskullardan tuzilgan bölib, me'daning vaqti-vaqti b-n böşab turişini ta'minlaydi. M. silliq muskullarining qisqarişi natijasida M.da tonik peristaltik xarakatlar böladi. M.ga tuşgan ovqat mikdoriga qarab tonik qisqariş uzluksiz uzok, davom etadi. Peristaltik— tölqinsimon harakatlar M.ning kardia qismidan pilorus qismiga tomon böladi, bu harakatlar ovqatni aralaştiradi va içakka ötkazib beradi. Böş M. qisqargan holda turadi; oç qoringa içilgan suv M.da töxtamay içakka ötadi. M.ning kiriş qismidan tuşgan ovqat M. devorlarini kengaytiradi va peristaltikasi tufayli asta-sekin pastga tomon suriladi. M. ovqatni aralaştiradi, hazmga moslaydi, kimyoviy özgartiradi va içakka ötkazib beradi (evakuatsiya). M. şirasidagi xlorid kislota ta'sirida ovqat bökib, gidroliz qiluvçi fermen-tlar ta'sir etişi uçun qulay muhit vujudga keladi. M.ning tubi va tanasida joylaşgan naysimon bezlar xlorid kislota, qolgan bezlar esa pepsin va şilliq suyukligini ajratadi, bularning çiqişi ovqat sifati va miqdoriga boğliq bölib, uni nerv sistemasi va gumoral omillar boşqaradi. Birinçi (şartli refleks) fazasida ovqatni köriş, hidining burunga kirişi, yeyiş, oğiz va halqum retseptorlarining ta'sirlanişi vujudga keladi. Ikkinçi (neyrogumoral) fazada ovqatning M. şilliq pardasiga bevosita ta'siri şira çiqartiradi. Uçinçi (içak) fazada 12 barmoq içak retseptorlarining qitiqlanişidan vujudga keladigan reflektor ta'sir va içakdan qonga söriladigan oziq moddalar ta'siri M.dan şira çiqişiga olib keladi. Ovqat M.da 3 soatdan 8— 10 soatgaça turişi mumkin. Şu vaqt içida ovqat me'da şirasi b-n töla şi-

miladi va asta-sekin oz-ozdan 12 barmoq içakka ötadi. M. kasalliklaridan gastrit, yara kasalligi va ösmalar kuzatiladi.

Nosir Ahmedov.