Mehmed II Fotih
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 485-b. — ziyouz.com
Mehmed II Fotih (1432-1481) -usmonlilar sulolasiga mansub turk sultoni (1444-46, 1451-81). Murod II ning 4-farzandi. M. II F. turk, arab, fors, yunon, slavyan tillarini bilgan. Turk qöşinlarining yurişiga şaxsan kömondonlik qilib, jahongirlik siyosati yurgizgan. 1452 y.ning martida M. II F. buyrugiga binoan, Bosforning Osiyo qismida Boyazid I Yildirim tomonidan barpo etilgan Ana-dölihisorning qarama-qarşisida, ya'ni Bosforning Yevropa qismida Ru-melihiyura quriladi. Natijada Bosfordan suzib ötayotgan xorijiy kemalarni bojxona tekşiruvidan ötkaziş imkoniyati tuğiladi. 1453 y.ning martida M. II F. 150 ming kişilik qöşin, 80 harbiy kema va 300 dan ortiq yuk kemalari b-n Vizantiya poytaxti Konstantinopol tomon yuriş boşlagan. Qirq kunlik (18 apr. — 29 may) qamaldan söng şahar zabt etilgan. Konstantinopolning turklar tomonidan zabt etilişi yakunlanadi. Konstantinopolning qulaşi Vizantiya imperiyasiga xotima yasagan va, aksinça, Usmonli turk imperiyasini jahondagi eng qudratli saltanatlardan biriga aylaniişga olib kelgan. Şahar turkça Istanbul deb nomlana boşlagan. M. II F. şundan söng Bolqon hamda Markaziy Yevropa mamlakatlarini zabt etişga kirişgan. Dastlab u Serbiyaga zarba bergan, ammo, 1456y.ning 27 iyulida Belfad ostonasvda Yanoş Xu-nyadi laşkari b-n bölgan jangda mağlubiyatga uçragan. 1459 y. turklar Serbiyani, 1460 y. Moreyani, 1463 y. Bosniyani, 1476 y. Valaxiyani, 1478—79 y. Albaniyani öz tasarrufiga kiritganlar. M. II F. 10 yildan ziyod muddat davomida Karaman beyi hamda Oq qöyunli davlati hukmdori Uzun Hasanga qarşi siyosiy kuraş olib borib butun Kiçik Osiyoda öz hokimiyatini örnatgan. 1475 y. M. II F. Kafa, Kerç, Sudak singari Qora va Azov dengizi böylaridagi şaharlarni istilo etib, Qrim xonligini öziga vassal qilgan. 1461 y. savdo yölidagi mu-him yunon davlati Trapezund (Trabzon) ni M. II F. jangsiz egallagan. Turk qöşinlarining zafarli yurişlari M. II F.ni Yevropaning Vengriya, Italiya, Germaniya kabi davlatlari hududlarini ham istilo qiliş rejasini tuzişga ruhlantirgan. 1480 y. 300 kemaga joylaşgan 100 ming nafar qöşin Jan. Italiyaning Otrango ş. tomon yöl oladi va uni 2 haftalik qamaddan söng qölga kiritgan. Şahar aholisining yarmi qirib taşlanib, 8 minggi qulga aylantirilgan. Şunga qaramay, M. II F. ning uşbu yurişi muvaffaqiyatsizlikka uçragan. Italyanlar kuçlarini bir yerga jamlab turklarga bir qança kuçli zarbalar berişgan. M. II F. taxt vorisi Boyazid II buyruğiga muvofiq, xos tabibi tomonidan zaharlab öldirilgan. M. II F. davrida Usmonli turk imperiyasining ilk qonunlar majmu-asi («Qonunnoma») tuzilgan. M. II F. harbiy va ma'muriy boşqaruv islo-hoti ötkazib, armiya va davlatni mustahkamlagan. U olim va fuzalolarga homiylik qilgan, quriliş işlariga katta e'tibor bergan, hukmronligi davrida mamlakatda 380 ta masjid qurdirgan, Istanbul untiga asos solgan. M. II F. fors, yunon va arab adabiyotini yaxşi bilgan, özi ham «Avniy» ta-xallusi b-n şe'riy devon bitgan.
Ad.: Noviçev A. D., Istoriya Tursii, t. 1-4, L., 1963-78; Petrosyan Yu. A., Osmanskaya imperiya. Moguşestvo i gibel, M., 1990; Ransimen S, Padeniye Konstantinopolya v 1453 godu, M., 1983.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕҲМЕД II ФОТИҲ (1432-1481) -усмонлилар сулоласига мансуб турк султони (1444-46, 1451-81). Мурод II нинг 4-фарзанди. М. II Ф. турк, араб, форс, юнон, славян тилларини билган. Турк қўшинларининг юришига шахсан кўмондонлик қилиб, жаҳонгирлик сиёсати юргизган. 1452 й.нинг мартида М. II Ф. буйругига биноан, Босфорнинг Осиё қисмида Боязид I Йилдирим томонидан барпо этилган Ана-дўлиҳисорнинг қарама-қаршисида, яъни Босфорнинг Европа қисмида Ру-мелиҳиюра қурилади. Натижада Босфордан сузиб ўтаётган хорижий кемаларни божхона текширувидан ўтказиш имконияти туғилади. 1453 й.нинг мартида М. II Ф. 150 минг кишилик қўшин, 80 ҳарбий кема ва 300 дан ортиқ юк кемалари б-н Византия пойтахти Константинополь томон юриш бошлаган. Қирқ кунлик (18 апр. — 29 май) қамалдан сўнг шаҳар забт этилган. Константинополнинг турклар томонидан забт этилиши якунланади. Константинополнинг қулаши Византия империясига хотима ясаган ва, аксинча, Усмонли турк империясини жаҳондаги энг қудратли салтанатлардан бирига айланиишга олиб келган. Шаҳар туркча Истанбул деб номлана бошлаган. М. II Ф. шундан сўнг Болқон ҳамда Марказий Европа мамлакатларини забт этишга киришган. Дастлаб у Сербияга зарба берган, аммо, 1456й.нинг 27 июлида Белфад остонасвда Янош Ху-ньяди лашкари б-н бўлган жангда мағлубиятга учраган. 1459 й. турклар Сербияни, 1460 й. Мореяни, 1463 й. Боснияни, 1476 й. Валахияни, 1478—79 й. Албанияни ўз тасарруфига киритганлар. М. II Ф. 10 йилдан зиёд муддат давомида Караман бейи ҳамда Оқ қўюнли давлати ҳукмдори Узун Ҳасанга қарши сиёсий кураш олиб бориб бутун Кичик Осиёда ўз ҳокимиятини ўрнатган. 1475 й. М. II Ф. Кафа, Керчь, Судак сингари Қора ва Азов денгизи бўйларидаги шаҳарларни истило этиб, Қрим хонлигини ўзига вассал қилган. 1461 й. савдо йўлидаги му-ҳим юнон давлати Трапезунд (Трабзон) ни М. II Ф. жангсиз эгаллаган. Турк қўшинларининг зафарли юришлари М. II Ф.ни Европанинг Венгрия, Италия, Германия каби давлатлари ҳудудларини ҳам истило қилиш режасини тузишга руҳлантирган. 1480 й. 300 кемага жойлашган 100 минг нафар қўшин Жан. Италиянинг Отранго ш. томон йўл олади ва уни 2 ҳафталик қамаддан сўнг қўлга киритган. Шаҳар аҳолисининг ярми қириб ташланиб, 8 мингги қулга айлантирилган. Шунга қарамай, М. II Ф. нинг ушбу юриши муваффақиятсизликка учраган. Итальянлар кучларини бир ерга жамлаб туркларга бир қанча кучли зарбалар беришган. М. II Ф. тахт вориси Боязид II буйруғига мувофиқ, хос табиби томонидан заҳарлаб ўлдирилган. М. II Ф. даврида Усмонли турк империясининг илк қонунлар мажму-аси («Қонуннома») тузилган. М. II Ф. ҳарбий ва маъмурий бошқарув исло-ҳоти ўтказиб, армия ва давлатни мустаҳкамлаган. У олим ва фузалоларга ҳомийлик қилган, қурилиш ишларига катта эътибор берган, ҳукмронлиги даврида мамлакатда 380 та масжид қурдирган, Истанбул унтига асос солган. М. II Ф. форс, юнон ва араб адабиётини яхши билган, ўзи ҳам «Авний» та-халлуси б-н шеърий девон битган.
Ад.: Новичев А. Д., История Турции, т. 1-4, Л., 1963-78; Петросян Ю. А., Османская империя. Могущество и гибель, М., 1990; Рансимен С, Падение Константинополя в 1453 году, М., 1983.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.