Mehmed II Fotih
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Mehmed II Fotih («Fotih» — «fath etuvçi»; 1432 — 1481) — Usmonli davlatining yettinçi sultoni, 1453-yilda Konstantinopolni fath etib, Vizantiya imperiyasiga barham bergan hukmdor. U taxtda ikki marta — 1444–1446 va 1451–1481-yillarda — ötirgan. Uning davrida Usmonli davlati Bolqon yarim oroli va Kiçik Osiyoning katta qismini birlaştirgan qudratli imperiyaga aylangan.1
Yoşligi va hokimiyatga kelişi
13Inglizça Vikipediyaga köra, Mehmed 1432-yil 30-martda öşa paytdagi poytaxt Edirnada sulton Murod II oilasida tuğilgan; ÖzME uni Murod II ning törtinçi farzandi deb körsatadi. Odatga köra, ön bir yoşida u Amasiyaga hokim qilib yuborilgan va u yerda tajribali murabbiylar qölida diniy va dunyoviy ilm olgan. ÖzME'ga köra, u turk, arab, fors, yunon va slavyan tillarini bilgan.
1444-yilda Murod II taxtdan voz keçib, uni 12 yoşli öğliga topşirgan. Ammo şu yili Yanoş Hunyadi boşçiligidagi salib yurişi xavfi tuğilgaç, Murod Varna jangida qöşinga özi qömondonlik qilgan va 1446-yilda taxtga qaytgan. Mehmed 1451-yilda otasi vafotidan keyin ikkinçi bor sulton bölgan.
Konstantinopolning fath etilişi
13Taxtga qaytgaç, Mehmed asosiy e'tiborini Vizantiya poytaxtiga qaratgan. ÖzME'ga köra, 1452-yil martida uning buyruği bilan Bosforning Yevropa sohilida, Boyazid I qurdirgan Anadoluhisor qarşisida Rumelihisor qal'asi barpo etilgan. Bu ikki qal'a böğoz ustidan töla nazorat örnatişga va ötayotgan kemalardan boj olişga imkon bergan.
1453-yil bahorida sulton katta quruqlik qöşini va flot bilan şaharni qamal qilgan. ÖzME uning qöşinini 150 ming kişi, 80 harbiy va 300 dan ortiq yuk kemasi deb baholaydi. Qamal 18-apreldan 29-maygaça davom etgan va şahar egallangan. Konstantinopol fathi Vizantiyaning ming yillik tarixiga nuqta qöygan, şahar esa Istanbul nomi bilan Usmonli davlatining yangi poytaxtiga aylangan. Inglizça Vikipediyaga köra, şundan keyin Mehmed özini Rim qaysari deb e'lon qilgan.
Keyingi yurişlar
13Fathdan söng sulton Bolqonga yöl olgan. 1456-yilda Belgradni qamal qilgan, lekin Hunyadi qöşinidan mağlub bölib çekingan. ÖzME'ga köra, keyingi yillarda Serbiya (1459), Morea (1460), Bosniya (1463), Valaxiya (1476) va Albaniya (1478–1479) usmonlilar tasarrufiga ötgan. 1461-yilda Trapezund imperiyasi jangsiz taslim bölgan. Sulton ön yildan ortiq Karaman beyligi va Oq qöyunli hukmdori Uzun Hasan bilan kuraşgan; inglizça Vikipediyaga köra, 1473-yilgi Otlukbeli jangidagi ğalaba Anadoludagi usmonli hokimiyatini mustahkamlagan. 1475-yilda Qrim sohilidagi Kafa va boşqa şaharlar egallanib, Qrim xonligi Usmonlilarga tobe bölgan.
1480-yilda usmonli qöşini Janubiy Italiyaga tuşib, Otranto şahrini olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu voqea Rimda katta xavotir uyğotgan, ammo sultonning vafotidan keyin usmonlilar 1481-yilda şaharni tark etgan.
Davlat boşqaruvi va madaniyat
13ÖzME'ga köra, Mehmed II davrida davlatning ilk qonunlar töplami — «Qonunnoma» tuzilgan, harbiy va ma'muriy islohotlar ötkazilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u boşqaruvni aslzoda oilalardan emas, özigagina sodiq amaldorlardan iborat markazlaşgan devonga tayangan holda qayta qurgan.
Sulton ilm va san'at homiysi bölgan. U saroyiga olimlar, jumladan, astronom Ali Quşçini taklif qilgan, Istanbulda oliy madrasalar majmuasiga asos solgan, Fotih masjidini qurdirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, italyan rassomi Jentile Bellini uning portretini çizgan, saroy kutubxonasida yunon, fors va lotin tillaridagi asarlar saqlangan. ÖzME'ga köra, Mehmedning özi ham «Avniy» taxallusi bilan şe'rlar yozib, devon tuzgan.
Vafoti
13Mehmed II 1481-yil 3-mayda navbatdagi yuriş boşida, Istanbul yaqinida kasallanib vafot etgan va Fotih masjidi yonidagi maqbarada dafn etilgan. ÖzME uni öğli Boyazid II ning buyruği bilan zaharlangan deb yozadi; inglizça Vikipediya ham zaharlaniş haqida köp bilvosita dalillar borligini qayd etadi, ammo bu masala tarixçilar orasida bahsli bölib qolmoqda. Bugun Turkiyada u milliy qahramon sifatida e'zozlanadi: Istanbuldagi Fotih tumani va Bosfordagi köpriklardan biri uning nomi bilan atalgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Mehmed II Fotih // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3365 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMehmed II Fotih. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3365
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3365
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Mehmed IIen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 5-jild, 485-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 485-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.