Belgrad

Belgrad (serbça: Beograd; ma'nosi: „Oq şahar“) — Serbiyaning poytaxti va eng yirik şahri. U Sava daryosining Dunayga quyiliş joyida, Pannoniya tekisligi va Bolqon yarim oroli tutaşgan joyda joylaşgan.

Belgrad atrofidan topilgan toşdan yasalgan qurollar bu hududda paleolit va mezolit davrlarida köçmançilar yaşaganini körsatadi. Dehqonçilik bilan şuğullangan dastlabki aholi Starčevo madaniyati vakillari bölib, bu madaniyat miloddan avvalgi 6200—5200-yillarda gullab-yaşnagan. Uning örniga Vinça madaniyati (miloddan avvalgi 5500—4500-yillar) kelgan; u yirik aholi punktlari va Yevropadagi eng qadimgi mis metallurgiyasi bilan tanilgan.

Antik davrda hududda frakiyaliklar va daklar, jumladan singi qabilasi yaşagan. Miloddan avvalgi 279-yilda keltlarning skordiski qabilasi şaharni egallab, uni Singidun deb atagan. Rimliklar şaharni miloddan avvalgi 34—33-yillarda bosib oldi; 2-asr örtalarida u munitsipalitet, asr oxirida koloniya maqomini oldi. 395-yilda hudud Şarqiy Rim (Vizantiya) imperiyasiga ötdi.

Örta asrlarda şahar bir neça bor vayron qilinib, qöldan-qölga ötdi. „Belgrad“ nomi birinçi marta 878-yil 16-aprelda Rim papasining Bolgariya hukmdori Boris I ga yuborgan nomasida tilga olingan. 1284-yilda Vengriya qiroli Stephen V kuyovi Stefan Dragutinga Belgrad yerlarini bergan. Serbiya despotati davrida, Stefan Lazareviç hukmronligida, Belgrad poytaxt bölib gullab-yaşnagan va aholisi 40—50 ming kişi atrofida bölgan deb taxmin qilinadi. 1427-yilda Đurađ Branković şaharni Vengriya qiroliga qaytarib berdi. 1456-yilda Vengriya generali John Hunyadi boşçiligidagi xristian qöşini şaharni Usmonlilar qamalidan himoya qildi.

1521-yil 28-avgustda Sulaymon Sulton şaharni bosib oldi, Belgrad Smederevo sanjoqbeyligi markaziga aylandi. Gabsburglar uni uç marta (1688—1690, 1717—1739, 1789—1791) egalladi, ammo Usmonlilar har safar qaytarib oldi. Birinçi Serb qözğoloni paytida serblar şaharni 1807-yil 8-yanvardan 1813-yilgaça uşlab turdi. 1841-yilda Belgrad Serbiya poytaxtiga aylandi. Şahar Yugoslaviya davlatining ham poytaxti bölgan. U 115 ta uruşda qatnaşgan, 44 marta vayron qilingan va beş marta bombardimon qilingan.

Belgrad Sava va Dunay daryolari böyida joylaşgan. Dengiz sathidan balandligi 117 m (rus tilidagi manbada örtaça balandlik 116,75 m deb berilgan). Savaning öng qirğoğida joylaşgan markaz tepaliklarda joylaşgan; eng baland nuqta — Torlak (303 m). Avala va Kosmay toğlari mos ravişda 511 va 628 m balandlikka ega. Sava va Dunayning çap qirğoqlari asosan tekis.

Iqlimi nam subtropik (Köppen böyiça Cfa): yoz issiq, qiş yumşoq. Yillik örtaça harorat +12,5 °C, iyulda +23 °C, yillik yoğin miqdori taxminan 700 mm.

2022-yilgi röyxatga oliş natijalari manbalarda bir oz farq qiladi. Özbekça Vikipediyada poytaxt aholisi 1 681 405 kişi deb berilgan; rusça manbada şahar ma'muriy çegaralarida 1 681 485, markaziy qismida 1 197 714 kişi; inglizça manbada şahar ma'muriy hududida 1 682 720, şaharning özida 1 197 114, tutaş şahar hududida 1 298 661 kişi körsatilgan. Belgrad Dunay böyidagi aholisi böyiça uçinçi yirik şahardir.

Belgrad Serbiyaning yirik iqtisodiy markazi hisoblanadi: bu yerda deyarli barça yirik Serbiya kompaniyalari, ommaviy axborot vositalari va ilmiy muassasalar joylaşgan. Şahar Beta-global şahar sifatida tasniflanadi.

Şaharda Serbiya klinik markazi (dunyodagi eng katta siğimli şifoxona majmualaridan biri), eng yirik pravoslav çerkovlaridan biri — Avliyo Sava çerkovi va Yevropadagi eng katta yopiq arenalardan biri joylaşgan. Kalemegdan qal'asidan Stefan Lazareviç davrida qurilgan Despot minorasi va ğarbiy devor saqlanib qolgan. 1840-yilda qurilgan Avliyo Miçail sobori neoklassik va barokko uslubiga misol böladi.

Belgradda 1948-yilgi Dunay daryosi konferensiyasi, Qöşilmaslik harakatining birinçi sammiti (1961), YXHTning birinçi yirik yiğilişi (1977—1978) va Eurovision qöşiq tanlovi (2008) ötkazilgan. Sport tadbirlaridan FINA suv sporti böyiça birinçi jahon çempionati (1973), UEFA Yevro (1976), Yozgi Universiada (2009) va uç marta EuroBasket (1961, 1975, 2005) şu yerda bölgan. Şahar Expo 2027 körgazmasi mezboni etib tasdiqlangan.