Mendelizm

Mendelizm — organizmlar belgilarining irsiylaniş qonunlari haqidagi ta'limot. Bu ta'limotning yaratilişida Mendel tadqiqotlari hal qiluvçi ahamiyatga ega böldi. Mendel kaşf etgan irsiylaniş qonunlari (q. Mendel qonunlari) M.ning poydevori hisoblanadi. Mendel qonunlari 1865 y.da kaşf etilgan bölib, uning zamondoşlari bu kaşfiyotga munosib baho bera olmagan. 1900 y.da nemis botanigi K. Korrens, Avstriya olimi E. Çermak va niderland botanigi X. De Frizlar har xil ösimlik turlari duragaylarida olib borgan tajribalari asosida bir-birlaridan mustaqil holda Mendel qonunlarini qayta kaşf etişdi. Şuning uçun 1900 y. genetika fani taşkil topgan, ya'ni M.ga asos solingan yil hisoblanadi. M. terminini 1905 yilda R. Pennet taklif etgan. Genetikaning rivojlanişi va M. nazariy asoslarining yaratilişi Mendelning irsiy omillar (1906 y.dan boşlab U. Betson taklifiga binoan «genlar») haqidagi ğoyasi katta ahamiyatga ega böldi. Irsiy omillar (genlar)ning Mendel kaşf etgan xususiyatlari zamonaviy genetik tadqiqotlarida töla-tökis tasdiqlandi. M. ta'limotiga köra, organizm belgilarining irsiylanişini ta'min etuvçi irsiy omillar (genlar) moddiy asosga ega bölib, ular uçun diskretlik, stabillik (barqarorlik, turğunlik) xususiyatlari xos; genlar turli — dominant va retsessiv holatda faoliyat körsatişi mumkin. Gen allellari tana hujayralarida ikkitadan, ya'ni juft (diploid) holatda; jinsiy hujayralarda bittadan, ya'ni yakka (gaploid) holatda böladi. Erkak va urğoçi jinsiy hujayralar qöşilişi tufayli vujudga keladigan yangi avlod, ya'ni zigotada genlarning juftlik holati yana qayta tiklanadi. Genetikaning Mendeldan keyingi davrida M. tez sur'atlar b-n rivojlandi, u yangi qonuniyatlar, dalillar va ğoyalar b-n boyitildi. M.ning rivojlanişini ta'min etgan asosiy ilmiy natijalar quyidagilardan iborat: 1) nöxat ösimligida Mendel tomonidan kaşf etilgan umumbiologik irsiylaniş qonunlari barça organizm (ösimlik, hayvon, mikroorganizm)lar uçun xos ekanligi; 2) organizm belgilari irsiylanişining yangi qonunlari kaşf etilişi, ya'ni irsiyat har doim faqat bitta gen b-n boğliq bölib qolmasdan, ikki va undan ortiq noallel genlar (poligenlar)ning özaro ta'siri tufayli amalga oşişi ham isbotlanganligi; poligenlarning komplementar, epistaz, polimer hamda bir genning köp tomonlama (pleyotropiya) ta'sirida belgilarning irsiylaniş qonunlari oçilganligi; 3) sitoge-netikada xromosomalar soni va faoliyatini örganiş natijasida olingan dalillar Mendel qonunlarining sitologik asosi bölib xizmat qilişi; organizm belgilarining irsiylanişida Mendel tomonidan aniqlangan allel va noallel genlar faoliyati b-n bir qatorda sitogenetikada aniqlangan gomologik va nogomologik xromosomalar faoliyatida uyğunlik (öxşaşlik) borligi; 4) Mendelning irsiy omil (gen) haqidagi ğoyasi, uning asosiy xususiyatlari haqidagi ta'limotning genetik, sitogenetik va molekulyar genetik tadqiqotlar tufayli töldirilganligi va rivojlanganligi; oqibatda irsiyatning moddiy asoslari hisoblangan genlar struk-turasi va funksiyasi töğrisidagi yangi qonuniyatlar aniqlanganligi. M. Ç. Darvin asos solgan evolyutsion ta'limotning genetik asoslarini işlab çiqişda katta ahamiyatga ega.

Jöra Musayev.