Menejment
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 423–424-b. — ziyouz.com
Menejment (ing. managment — boşqariş, taşkil etiş) — maxsus boşqariş faoliyati; boşqariş töğrisidagi fan. M.ning holati i.ç. samaradorligiga, texnika va texnologiya darajasi hamda işçi kuçining sifatiga ta'sir körsatadi. M.fanining maz-muni boşqaruv tizimi va boşqaruv obyekti orasidagi özaro munosabat bölib, uning asosiy vazifasi boşkaruvning zamonaviy usullarini, rahbarlik san'ati sirlarini urganişdan iborat. Boşqaruv — tanlov, qaror Kabul qiliş va uning bajarilişini nazorat etiş jarayonidir. Uning asosiy maqsadi bozor munosabatlari şaroitida barça böğinlarda işlay oladigan yuqori malakali boşqaruvçilarni tayyorlaşdan iborat. M. ijtimoiy-iqtisodiy, ijtimoiyhuquqiy, kibernetika va b. fanlar b-n aloqadordir. M. dastavval iqtisodiy nazariya fani b-n yaqindan boğliq. U iqtisodiy qonunlarni bilib olişga va ularga mos ravişda boşqariş jarayonida iqtisodiy usullarni qöllaşga, har bir xodimga va jamoaga ta'sir körsatişga asoslanadi. Bir qança iqtisodiy fanlar: makroiqtisodiyot, mikroiqtisodiyot, statistika, mehnat iqtisodiyoti kabilar ham M. fani b-n çambarças boğliqsir. Özbekistonda M.ning nazariy asoslari va uning asosiy tamoyillari 14—15-a. lardan Amir Temur davrida şakllana boşlagan. Buyuk sarkarda «Temur tuzuklari» asarida davlat, qöşin va b.ni boşqariş san'ati töğrisida öz qaraşlarini bayon etib, izohlab bergan. M. fanining nazariy asosini bir neça yuz yillar davomida töplangan amaliy tajriba natijalari taşkil etadi, ularni nazariy jihatdan asoslab turli xil konsepsiyalar, nazariy ğoyalar, iş prinsiplari va uslublari işlab çiqilgan. Ammo alohida fan sohasi sifatida M. 19-a.ga kelib şakllana boşladi. Boşqariş fanining asosçisi — amerikalik muhandis va tadqiqotçi F. Teylor hisoblanadi. Boşqariş tamoyillarini Teylorning zamondoşi fransuz olimi Anri Fay-ol işlab çikdi. Korxonada amalga oşirilayotgan barça operatsiyalarni u olti guruh (texnika, tijorat, moliya, mol-mulk va şaxslarni qöriqlaş, hisobkitob, ma'muriy)ga bölib, boşqarişni 6-guruhga kiritadi. M. yoki boşqarişning obyekti korxona faoliyati, uning subyekti esa boşqariş işini bajaruvçi idoralar va ularning xodimlaridir. M. b-n maxsus tay-yorgarlik körgan, boşqarişning qonunqoidalarini çuqur biladigan malakali mutaxassislar — yollanma boşqaruvçilar — menejerlar şuğullanadilar. Ular aholining alohida ijtimoiy qatlamini taşkil qiladi. M.ning yuqori (firma strategiyasini işlab çiqiş), örta (i.ç., sotiş, narx belgilaş, mehnatni taşkil qiliş), quyi (sex, bölim doirasida işni taşkil qiliş, kunlik, haftalik, oylik iş topşiriklari bajarilişini boşqariş) böğinlari bor. Şunga muvofiq holda menejerlar oliy martabali, örta toifadagi va quyi toifadagi menejerlarga bölinadi.
Ayrim tadqiqotlar M.ni kişilardan nafli samaralar oliş san'ati, deb hisoblaydilar. Mukammal M.ning xos belgilari: faoliyatga, izlanişga tarafdorlik; odsiy tuzilma va kamsonli xodimlar; iste'molçiga yaqinlik; unumdorlikni ta'minlaşda insonning hal qiluvçi örni; tadbirkorlikni rağbatlantiruvçi mustaqil idora qiliş huquqi; asosiy faoliyat turiga birlamçi e'tibor; hammadan köra yaxşiroq taniş bölgan sohaga kirişiş; erkinlik va kuçli nazoratni birgalikda qöllaş.
Firmalarning M. tizimi umumiy M., funksional M., moliyaviy M., marketing işi, xodimlar işini boşqariş, i.ç. M.i., ilmiytexnika işlarini boşqariş va b.ni öz içiga oladi.
M. nazariyasi va amaliyoti evolyutsiyasi turli xil qaraşlarda öz ifodasini topdi. Mac, 20-a.ning 50—60 y.larida asosiy e'tibor boşqarişning taşkiliy tuzilişiga qaratilgan bölsa, 60— 70-y.larda strategik rejalaştirişdan strategik boşqarişga ötiş davri böldi.
20-a.ning örtalariga kelib M. Özbekistonda tez sur'atlar b-n rivojlandi. 1966 y.da ÖzR FA Kibernetika in-tining taşkil qilinişi, akademik V. K. Qobulov boşçiligida olib borilgan nazariy, uslubiy, amaliy i.t. işlari respublikada M. fanining rivojlanişiga asos böldi.
20-a. oxiri — 21-a. boşlarida M. Özbekistonda maxsus fan sifatida oliy öquv yurtlarida öqitila boşladi, M.ga doir tadqiqotlar yölga qöyildi, darsliklar yozildi.
Ad.Ğulomov S. S, Abdullayev Yo., Menejment, T., 2002.
Sadir Salimoye, Dilfuza Rahimova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕНЕЖМЕНТ (инг. managment — бошқариш, ташкил этиш) — махсус бошқариш фаолияти; бошқариш тўғрисидаги фан. М.нинг ҳолати и.ч. самарадорлигига, техника ва технология даражаси ҳамда ишчи кучининг сифатига таъсир кўрсатади. М.фанининг маз-муни бошқарув тизими ва бошқарув объекти орасидаги ўзаро муносабат бўлиб, унинг асосий вазифаси бошкарувнинг замонавий усулларини, раҳбарлик санъати сирларини урганишдан иборат. Бошқарув — танлов, қарор Кабул қилиш ва унинг бажарилишини назорат этиш жараёнидир. Унинг асосий мақсади бозор муносабатлари шароитида барча бўғинларда ишлай оладиган юқори малакали бошқарувчиларни тайёрлашдан иборат. М. ижтимоий-иқтисодий, ижтимоийҳуқуқий, кибернетика ва б. фанлар б-н алоқадордир. М. даставвал иқтисодий назария фани б-н яқиндан боғлиқ. У иқтисодий қонунларни билиб олишга ва уларга мос равишда бошқариш жараёнида иқтисодий усулларни қўллашга, ҳар бир ходимга ва жамоага таъсир кўрсатишга асосланади. Бир қанча иқтисодий фанлар: макроиқтисодиёт, микроиқтисодиёт, статистика, меҳнат иқтисодиёти кабилар ҳам М. фани б-н чамбарчас боғлиқцир. Ўзбекистонда М.нинг назарий асослари ва унинг асосий тамойиллари 14—15-а. лардан Амир Темур даврида шакллана бошлаган. Буюк саркарда «Темур тузуклари» асарида давлат, қўшин ва б.ни бошқариш санъати тўғрисида ўз қарашларини баён этиб, изоҳлаб берган. М. фанининг назарий асосини бир неча юз йиллар давомида тўпланган амалий тажриба натижалари ташкил этади, уларни назарий жиҳатдан асослаб турли хил концепциялар, назарий ғоялар, иш принциплари ва услублари ишлаб чиқилган. Аммо алоҳида фан соҳаси сифатида М. 19-а.га келиб шакллана бошлади. Бошқариш фанининг асосчиси — америкалик муҳандис ва тадқиқотчи Ф. Тейлор ҳисобланади. Бошқариш тамойилларини Тейлорнинг замондоши француз олими Анри Фай-оль ишлаб чикди. Корхонада амалга оширилаётган барча операцияларни у олти гуруҳ (техника, тижорат, молия, мол-мулк ва шахсларни қўриқлаш, ҳисобкитоб, маъмурий)га бўлиб, бошқаришни 6-гуруҳга киритади. М. ёки бошқаришнинг объекти корхона фаолияти, унинг субъекти эса бошқариш ишини бажарувчи идоралар ва уларнинг ходимларидир. М. б-н махсус тай-ёргарлик кўрган, бошқаришнинг қонунқоидаларини чуқур биладиган малакали мутахассислар — ёлланма бошқарувчилар — менежерлар шуғулланадилар. Улар аҳолининг алоҳида ижтимоий қатламини ташкил қилади. М.нинг юқори (фирма стратегиясини ишлаб чиқиш), ўрта (и.ч., сотиш, нарх белгилаш, меҳнатни ташкил қилиш), қуйи (цех, бўлим доирасида ишни ташкил қилиш, кунлик, ҳафталик, ойлик иш топшириклари бажарилишини бошқариш) бўғинлари бор. Шунга мувофиқ ҳолда менежерлар олий мартабали, ўрта тоифадаги ва қуйи тоифадаги менежерларга бўлинади.
Айрим тадқиқотлар М.ни кишилардан нафли самаралар олиш санъати, деб ҳисоблайдилар. Мукаммал М.нинг хос белгилари: фаолиятга, изланишга тарафдорлик; одций тузилма ва камсонли ходимлар; истеъмолчига яқинлик; унумдорликни таъминлашда инсоннинг ҳал қилувчи ўрни; тадбиркорликни рағбатлантирувчи мустақил идора қилиш ҳуқуқи; асосий фаолият турига бирламчи эътибор; ҳаммадан кўра яхшироқ таниш бўлган соҳага киришиш; эркинлик ва кучли назоратни биргаликда қўллаш.
Фирмаларнинг М. тизими умумий М., функционал М., молиявий М., маркетинг иши, ходимлар ишини бошқариш, и.ч. М.и., илмийтехника ишларини бошқариш ва б.ни ўз ичига олади.
М. назарияси ва амалиёти эволюцияси турли хил қарашларда ўз ифодасини топди. Mac, 20-а.нинг 50—60 й.ларида асосий эътибор бошқаришнинг ташкилий тузилишига қаратилган бўлса, 60— 70-й.ларда стратегик режалаштиришдан стратегик бошқаришга ўтиш даври бўлди.
20-а.нинг ўрталарига келиб М. Ўзбекистонда тез суръатлар б-н ривожланди. 1966 й.да ЎзР ФА Кибернетика ин-тининг ташкил қилиниши, академик В. К. Қобулов бошчилигида олиб борилган назарий, услубий, амалий и.т. ишлари республикада М. фанининг ривожланишига асос бўлди.
20-а. охири — 21-а. бошларида М. Ўзбекистонда махсус фан сифатида олий ўқув юртларида ўқитила бошлади, М.га доир тадқиқотлар йўлга қўйилди, дарсликлар ёзилди.
Ад.Ғуломов С. С, Абдуллаев Ё., Менежмент, Т., 2002.
Садир Салимое, Дилфуза Раҳимова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.