Menejment

Menejment (inglizça management — boşqariş, taşkil etiş) — korxona, davlat idorasi yoki boşqa taşkilotning odamlar, mablağ va vaqt kabi resurslarini maqsadga yönaltirib boşqariş faoliyati, şuningdek, bu faoliyatning qonuniyatlarini örganuvçi fan. ÖzME menejmentni ham amaliy iş, ham ilmiy soha sifatida ta'riflaydi: uning markazida boşqaruvçi tizim bilan boşqariladigan obyekt örtasidagi munosabat turadi. Boşqaruvning özi esa muqobil yöllardan birini tanlaş, qaror qabul qiliş va qarorning ijrosini kuzatib boriş jarayoni sifatida tuşuniladi.1

Inglizça Vikipediyaga köra, inglizça manage fe'li 15-asrdagi fransuzça mesnager sözi bilan boğliq bölib, u otni jilovdan uşlab boşqarişni anglatgan; italyança maneggiare (asbob yoki otni işlatiş) sözi ham manba bölişi mumkin. Bu sözlar lotinça manus («qöl») va agere («harakat qilmoq») negizlariga borib taqaladi. Management şakli ingliz tilida 1590-yillarda paydo bölgan.

ÖzME'ga köra, boşqaruv haqidagi bilimlar asrlar davomida amaliy tajribada töplanib kelgan, mustaqil fan sohasi sifatida esa menejment 19-asrdan boşlab şakllana boşlagan. ÖzME boşqaruvning özbek zaminidagi ildizlarini 14–15-asrlarga — Amir Temur davriga boğlaydi: «Temur tuzuklari»da davlat va qöşinni idora qiliş haqidagi qaraşlar bayon etilgan.

Ilmiy boşqaruv asosçisi sifatida ÖzME amerikalik muhandis Frederik Teylorni tilga oladi. Uning zamondoşi, fransuz Anri Fayol korxonadagi barça işlarni olti guruhga — texnik, tijorat, moliyaviy, mulk va xodimlarni qöriqlaş, hisob-kitob va ma'muriy işlarga ajratgan hamda boşqaruvni oxirgi guruhga kiritgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Fayol (1841–1925) boşqaruvni beş funksiyaga ajratgan: rejalaştiriş (oldindan köriş), taşkil etiş, buyruq beriş, muvofiqlaştiriş va nazorat qiliş. Meri Parker Follet boşqaruvni «işni odamlar qöli bilan bajariş san'ati» deb atagan, Piter Druker (1909–2005) esa menejmentning ikki asosiy vazifasini marketing va innovatsiya deb bilgan.

ÖzME'ga köra, 20-asrning 50–60-yillarida asosiy e'tibor boşqaruvning taşkiliy tuzilişiga qaratilgan, 60–70-yillarda esa strategik rejalaştirişdan strategik boşqaruvga ötiş yuz bergan.

ÖzME'ga köra, menejmentning obyekti — korxona faoliyati, subyekti — boşqaruv işini bajaradigan idoralar va ularning xodimlari. Bu işni maxsus tayyorgarlik körgan, yollanib işlaydigan mutaxassislar — menejerlar olib boradi. Menejment uç böğinga bölinadi: yuqori böğin firma strategiyasini işlab çiqadi, örta böğin işlab çiqariş, sotuv, narx belgilaş va mehnatni taşkil etiş bilan şuğullanadi, quyi böğin esa sex yoki bölim doirasidagi kundalik topşiriqlar ijrosini boşqaradi. Inglizça Vikipediya ham yirik taşkilotlarda boşqaruvçilarning piramida şaklidagi uç poğonasini — yuqori, örta va bevosita ijroçilar ustidan turuvçi quyi rahbarlarni ajratadi.

Firmadagi menejment tizimi umumiy va funksional boşqaruv, moliyaviy menejment, marketing, xodimlar bilan işlaş, işlab çiqariş hamda ilmiy-texnik işlarni boşqariş kabi yönalişlarni öz içiga oladi. Menejment iqtisodiy nazariya, makro- va mikroiqtisodiyot, statistika, mehnat iqtisodiyoti, ijtimoiy-huquqiy fanlar hamda Kibernetika bilan yaqin aloqada rivojlanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, dunyo universitetlarida menejment bakalavriat va magistratura darajalarida, köpinça biznes maktablarida öqitiladi; eng maşhur dasturlar qatoriga biznes ma'muriyati va davlat boşqaruvi kiradi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda bu sohaning rivojiga 1966-yilda Fanlar akademiyasi Kibernetika institutining taşkil etilişi va akademik V. K. Qobulov rahbarligidagi tadqiqotlar turtki bergan. 20-asr oxiri — 21-asr boşlarida menejment oliy öquv yurtlarida alohida fan sifatida öqitila boşlagan, unga oid darsliklar yaratilgan.