Metallar fizikasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 442-b. — ziyouz.com
Metallar fizikasi - metall va krtişmalarning atom tuzilişi hamda fizik xossalarini örganiş b-n şu-ğullanadigan fizika bölimi; qattiq jism fizikasinint tarkibiy qismi. 20-a.boşlarida nemis olimi P. Drude metallarning tuziliş modelini taklif qilib, bu model yordamida ularning elektr va issiqlik ötkazuvçanligini tuşuntirdi. Şu modelga köra, metall atomlari oraliği «elektrongaz» b-n tölgan. X. Lorents bu nazariyani rivojlantirdi va unga gazlar kinetik nazariyasikya tatbiq qildi. Natijada metallar tuzilişiga oid Drude — Lorents nazariyasi yuzaga keldi.
M.f. metallşunosliknint nazariy asosini taşkil qiladi, metallar, turli qotişmalar olişda hamda ularga mexaniktermik işlov beriş va işlatiş jarayonida paydo böladigan fizik jarayonlarni örganadi. Bunda, ayniqsa, metallarning atom tuzilişi va kristall panjarasyani, şuningdek, elektronlar harakatini örganiş mu-himdir. M.f. metall musbat ionlarini davriy (yoki kvazidavriy) elektrostatik maydonda harakatlanuvçi elektronlardan iborat, deb tuşuntiradigan kvant nazariya bölimi; metall va krtişmalarning muvozanatlik şarti, ulardagi turli jarayonlar kinetikasi bölimi; turli şaroitda (nagruzka, t-ra, nurlaniş ta'sirida) yangi materiallar yaratiş, metall va krtişmalarning mustahkamligi hamda plastikligini örganiş bölimidan iborat.
Metallarning kvant nazariyasi da metallarning elektr, magnit, ba'zi hollarda mexanik tafeilotlari tax^il qilinadi. Bunda metallarning elektron tuzilişi rentgenoskopiya, galvanomagnetik tekşiriş, termoelektr effektlar va b. usullar b-n örganiladi.
Metall va qotişmalarning muvozanatlik şartlari (holat diagrammasini tuziş va sof metallar uçun faza ötiş nuqtalarini aniqlaş) termodinamika krnunlariga asoslanadi. Bunda yuqori (yuz ming atm gaça) bosimda fazalar muvozanati va fazalar özgarişi kinetikasi örganiladi. Rentgen spektral taxlili, elektron mikroskopiya va neytronografiya usullari M.f.ning rivojlanişida, ayniqsa, yangi strukturali metall va qotişmalar olişda muhim ahamiyatga ega (yana q. Metallar).
Q.: Metallar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕТАЛЛАР ФИЗИКАСИ - металл ва кртишмаларнинг атом тузилиши ҳамда физик хоссаларини ўрганиш б-н шу-ғулланадиган физика бўлими; қаттиқ жисм физикасининт таркибий қисми. 20-а.бошларида немис олими П. Друде металларнинг тузилиш моделини таклиф қилиб, бу модель ёрдамида уларнинг электр ва иссиқлик ўтказувчанлигини тушунтирди. Шу моделга кўра, металл атомлари оралиғи «электронгаз» б-н тўлган. X. Лорентц бу назарияни ривожлантирди ва унга газлар кинетик назариясикя татбиқ қилди. Натижада металлар тузилишига оид Друде — Лорентц назарияси юзага келди.
М.ф. металлшуносликнинт назарий асосини ташкил қилади, металлар, турли қотишмалар олишда ҳамда уларга механиктермик ишлов бериш ва ишлатиш жараёнида пайдо бўладиган физик жараёнларни ўрганади. Бунда, айниқса, металларнинг атом тузилиши ва кристалл панжарасяни, шунингдек, электронлар ҳаракатини ўрганиш му-ҳимдир. М.ф. металл мусбат ионларини даврий (ёки квазидаврий) электростатик майдонда ҳаракатланувчи электронлардан иборат, деб тушунтирадиган квант назария бўлими; металл ва кртишмаларнинг мувозанатлик шарти, улардаги турли жараёнлар кинетикаси бўлими; турли шароитда (нагрузка, т-ра, нурланиш таъсирида) янги материаллар яратиш, металл ва кртишмаларнинг мустаҳкамлиги ҳамда пластиклигини ўрганиш бўлимидан иборат.
Металларнинг квант назарияси да металларнинг электр, магнит, баъзи ҳолларда механик тафеилотлари тах^ил қилинади. Бунда металларнинг электрон тузилиши рентгеноскопия, гальваномагнетик текшириш, термоэлектр эффектлар ва б. усуллар б-н ўрганилади.
Металл ва қотишмаларнинг мувозанатлик шартлари (ҳолат диаграммасини тузиш ва соф металлар учун фаза ўтиш нуқталарини аниқлаш) термодинамика крнунларига асосланади. Бунда юқори (юз минг атм гача) босимда фазалар мувозанати ва фазалар ўзгариши кинетикаси ўрганилади. Рентген спектрал тахлили, электрон микроскопия ва нейтронография усуллари М.ф.нинг ривожланишида, айниқса, янги структурали металл ва қотишмалар олишда муҳим аҳамиятга эга (яна қ. Металлар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.