Metod

Metod (yun. metodos — biliş yoki tadqiqot yöli, nazariya, ta'limot) — vo-qelikni amaliy va nazariy egallaş, özlaştiriş, örganiş, biliş uçun yölyöriklar, usullar majmuasi, falsafiy bilimlarni yaratiş va asoslaş usuli.

M.ning kelib çiqiş tarixi kişilarning amaliy faoliyatiga borib taqaladi. Biror işni bajariş M.ini egallagan kişi şu işni boşqalarga nisbatan oson, tez va soz bajara oladi. M.ni egallamagan inson esa bu işni bajariş uçun köp vaqt va kuç sarflaydi. M. öz mazmuni jihatidan amaliy yoki nazariy şaklda bölişi mumkin. Insonning amaliy faoliyatiga oid M.lar ham voqelikka xos bölgan qonuniyatlarni anglab yetiş, bilib olişga borib taqaladi. M.lar haqidagi ta'limot fanda metodologiya deb ataladi. Inson dastlab atrofdagi narsa va hodisalarni kuzatiş, ularni bir-biriga taqqoslaş, öxşatiş, farq qiliş asosida voqelik haqida bilimlarini töplab borgan. Voqelik haqidagi fanlar rivojlanişi b-n fanlarda qöllaniladigan yöl-yöriqlar, M.lar ham takomillaşib borgan. Fanning amaliy (empirik) va nazariy M.lari vujudga keldi.

Fan M.larining asosiy mazmunini amaliyotda sinalgan ilmiy nazariyalar taşkil etadi. Har qanday ilmiy nazariya mohiyati jihatidan M. funksiyasiga egadir. M., öz navbatida, yangi ilmiy nazariyalar va qonuniyatlarning oçilişiga vosita böladi. Şu nuqtai nazardan M. b-n ilmiy nazariya funk-siyasiga köra, bir-biridan farq qiluvçi ilmiy amal hisoblanadi.

Falsafa va fanlar tarixida ilmiy M.ning mohiyatini tadqiq etiş, yangi-yangi M.larni kaşf etiş alohida ahamiyatga egadir. Har qanday bukj ilmiy kaşfiyotlarga nisbatan olimning biror yangilikni kaşf qilişda qöllagan ilmiy M.i köproq ahamiyatga egadir, çunki boşqa kaşfiyotçilar ham şu olim qöllagan ilmiy M.ga tayanib köplab kaşfiyotlarni oçişi mumkin.

Biliş M.lari voqelikni qamrab olişi jihatidan 3 turga bölinadi: yalpi umumiy biliş M.lari — hamma fanlarda va bilişning barça bosqiçlarida ham köllaniladigan umumiy va universal M.lar — metodologiya; umumiy biliş M.lari — bir qança yoki barça fanlarda qöllaniladigan va bilişning muayyan bosqiçi (empirik, nazariy yoki empirik bosqiçdan nazariy bosqiçga ötiş çegarasi)da qöllaniladigan biliş M.lari; xususiy yoki maxsus M.lar — ayrim fan doirasida qöllaniladigan biliş M.lari.

Örta Osiyo olimlaridan Forobiy, Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino va b. fan M.larini rivojlantirganlar. Xorazmiy olimlarni uçga bölib, ularning bir qismi ilmiy kaşfiyotlarni oçişda qullaniladigan yöl-yöriq va usullarni işlab çiqib boşqa olimlarning ilmiy izlanişlarini osonlaştiradi, deb yozganida, aynan şu M.larni işlab çikuvçi olimlarni nazarda tutgan.

Yaqin davr Yevropa faylasuf olimlari ham M. taraqqiyotiga salmoqli hissa qöşişdi. F. Bekon, G. Galiley, R. Dekart, G. Leybnits singari faylasuflar M.lar haqida maxsus asarlar ham yozişdi.

Hoz. zamon fanlarida köplab umumiy, xususiy ilmiy M.lar qöllaniladi. Ayniqsa, keyingi asrda modellaştiriş va matematik M.larning yangi şakllari rivojlandi, kibernetik modellaştiriş va kompyuter modellaştiriş M.lari jamiyatning qariyb barça sohalarida keng miqyosda qöllanilmoqda. Zamonaviy ilmiy M.lar tadqiqotçilarga dunyo sir-asrorlarini oçişda yordam bermoqda.

Baxtiyor Törayev.